Chełm Dzielnica Nowe Miasto 1926 – historyczna dzielnica Chełma z okresu modernizmu, założona w dwudziestoleciu międzywojennym po wschodniej stronie Górki Katedralnej na terenach Starostwa Obłonie przekazanych miastu po odzyskaniu niepodległości. Rozplanowana w latach 1925-26 w ramach aspiracji rozbudowy miasta i starań władz o przeniesienie do Chełma ważnych urzędów państwowych (m.in. Wschodniej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych 1928-1939). Budowę dzielnicy Nowe Miasto rozpoczęto w 1926 r. od wytyczenia nowych ulic i skwerów o łącznej powierzchni ok. 77 ha, parcelacji gruntów o powierzchni ok. 32 ha pod zabudowę zwartą i ok. 263 ha pod zabudowę indywidualną, obejmującą obszar osiedli zwanych Domkami i Działkami; w 1928 r. miasto rozpoczęło budowę dużej szkoły powszechnej dla nowej dzielnicy przy ulicy Szwoleżerów (Szkoła X-lecia odzyskania niepodległości) oraz budowę sieci wodociągowej i kanalizacyjnej dla nowej dzielnicy, jak i dla Starego Miasta po zachodniej stronie Górki i jego istniejących już przedmieść, z oczyszczalnią ścieków na Bieławinie w okolicy dworca kolejowego, a od lipca 1928 r. Koleje Państwowe rozpoczęły budowę Gmachu Dyrekcji Kolei i kolonii mieszkalnych dla pracowników DOKP. Jednak wskutek wielu niedociągnięć w 1932 r. przerywano budowę osiedla kolejowego pozostawiając niedokończone budynki w stanie surowym na szereg lat. Gmach i kolejową kolonię mieszkalną wykończono i oddano do użytkowania dopiero po wznowieniu prac w latach 1938–1939. Niemniej przeniesienie z Radomia do Chełma Wschodniej DOKP pokrzyżowała już II-wojna światowa. Pozostałe części dzielnicy Nowe Miasto wzdłuż południowej osi (obecnie ulice Parkowa-Paderewskiego-Traugutta) oraz po wschodniej stronie Wzgórza Kredowego przeznaczono pod zabudowę indywidualną i sukcesywnie uzupełniano po II-wojnie światowej w latach 60 i 70-tych osiedlami Cementowni i CHSM oraz nową zabudową przy Kolejowej w okresie dwóch ostatnich dekad.

Gmach - Gmach Dyrekcji Kolei (arch. H. J. Gay) Gmach Dyrekcji, Gmach PKWN - wzniesiony w latach 1929-39 przy placu Niepodległości 1, z przeznaczeniem na siedzibę Wschodniej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych, usytuowany na północnej osi dzielnicy Nowe Miasto (al. Piłsudskiego) między Wzgórzem Kredowym a Dworcem PKP, w obrębie osiedla zwanego "Dyrekcją Dolną".



Gmach to pięciokondygnacyjny budynek biurowy w rzucie zbliżony do litery H. Posiada pięć pełnych skrzydeł i dwa skrócone. W latach 80. XX wieku znajdowało się w nim 351 pokoi oraz sala posiedzeń. Strona frontowa budynku składa się z 19 osi, ryzalitu środkowego i dwóch skrzydeł alkierzowych po bokach. Ryzalit środkowy ozdobiony jest czterema przyściennymi słupami i wychodzi na plac schodami. Wyprawa elewacji składa się ze szlachetnego tynku i miki. Posiada cokół z cegły klinkierowej. Hol zlokalizowany przy głównym wejściu ma wysokość pięciu kondygnacji oraz świetlik na szczycie.



W lipcu 1928 rozpoczęto budowę. Kamień węgielny pod gmach główny położono 22 października tego samego roku. Architektem był Henryk Gay, a kierownictwo budowy w pierwszej fazie prowadził inż. Zygmunt Mianowski, a następnie Mikołaj Leszczyna-Głybowski. Prace budowlane wykonywała firma Tor, a następnie Budeks. Prace przerwano z powodu kryzysu gospodarczego, wznowiono je w 1938. Gmach Dyrekcji wzniesiono od nowa ponieważ jego mury miały za duże pęknięcia (bardzo niskie temperatury zimą 1929 oraz warunki geologiczne na jakie składało się m.in. podłoże kredowe, były przyczyną pękania murów w wielu budynkach). 1 grudnia 1939 miało nastąpić przeniesienie urzędów kolejowych z Radomia (nie doszło do tego z powodu wybuchu II wojny światowej).



Od 22 lipca do 1 sierpnia 1944 gmach Dyrekcji był siedzibą Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Z jego balkonu odczytano Manifest. Od 23 sierpnia 1944 do 1 października 1945 mieściła się w nim Oficerska Szkoła Artylerii. Ukończyło ją 1356 oficerów. Mieszkańcy miasta pokryli koszt sztandaru bojowego szkoły, który przekazano podchorążym 29 kwietnia 1945. Wschodnią ścianę holu głównego ozdobiono malowidłem z emblematami szkoły (biały piastowski orzeł i znaki artylerii). W 1977 wydano medal pamiątkowy z odznaką szkoły i portretem gen. Józefa Bema. W 1952 w fasadę budynku wmurowano tablicę z napisem:



W tym domu

od dnia 21 lipca do dnia 30 lipca 1944 roku

mieściła się siedziba

Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego

pierwszego rządu polskiego ludu pracującego

Wmurowano w dziesiątą rocznicę

powstania Polskiej Partii Robotniczej



W okresie powojennym znajdowały się w nim m.in. siedziby szkół, urzędów wojewódzkich i powiatowych, pogotowie ratunkowe, przychodnia, biblioteka, szkoła i poczta. Od 1 czerwca 1975 był on siedzibą Urzędu Wojewódzkiego. Obecnie mieści się w nim m.in. Lubelski Urząd Wojewódzki Delegatura w Chełmie i Starostwo Powiatowe.



24 kwietnia 1971 decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie, obszar i układ urbanistyczny osiedli Dyrekcji wpisane zostały do Rejestru Zabytków pod nr A/138.

Osiedla Dyrekcji - 3 kolonie mieszkalne wybudowane przez PKP w latach 1928-39 na obszarze ok. 30,2 ha, zwane potocznie "Dyrekcją"; obejmują Gmach Dyrekcji Kolei przy pl. Niepodległości nr 1 (mur., 1929-1939, arch. H. J. Gay) oraz 112 domów mieszkalnych w zabudowie luźnej i zwartej i 4 baraki drewniane Biura Kierownictwa Budowy przy Żwirki i Wigury (prowadzonej przez kier. budowy Z. Mianowskiego, następnie M. Leszczynę-Głybowskiego). Granice obszaru zajętego przez osiedla „Dyrekcji" wyznaczają ulice: Wiejska - Graniczna - Wysoka - Żwirki i Wigury - Słowackiego - Szwoleżerów - Śląska - Wołyńska - Wileńska - 11-Listopada - Reja - Brzóski - Batorego - Plac Tysiąclecia. Budowę osiedli kolejowych przerwano w 1932 i ukończono dopiero w latach 1938-39. Gmach rozbudowano w latach 50 XX w., remont, lata 70 XX w.

Ukształtowane są z 3 zespołów zabudowy o odrębnej morfologii i typologii:

1) zespół zabudowy zwartej (pierzejowej) na głównej osi dzielnicy między Wzgórzem Kredowym a Górką Katedralną, ograniczony ulicami Wiejską, Batorego, Żwirki i Wigury, Wysoką i Graniczną, zwany "Dyrekcją Górną";
2) zespół zabudowy zwartej (pierzejowej) wokół placu Niepodległości wraz z Gmachem Dyrekcji Kolei na północnej osi dzielnicy między Wzgórzem Kredowym a Dworcem PKP, zwany "Dyrekcją Dolną"
oraz pomiędzy "Dyrekcją Górną" i "Dolną"
3) zespół zabudowy luźnej (dwurodzinnej) ograniczony ulicami Stephensona, Słowackiego i Szwoleżerów.

24 kwietnia 1971 decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie, tereny przylegajłce do al. Piłsudkiego oraz tereny i układ urbanistyczny osiedli Dyrekcji, wpisane zostały do Rejestru Zabytków pod nr A/138.