Pomniki historii w Polsce

Nazwa
pomnika

Plan pomnika *)

Zdjęcia

Cel ochrony, opis, granice pomnika historii

Bochnia – kopalnia soli

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wyjątkowość układu przestrzennego, wartość techniczną, walory przyrodnicze oraz całkowitą autentyczność, kopalni soli jako obiektu górniczego, czynnego nieprzerwanie od połowy XIII wieku, którego wyrobiska górnicze i urządzenia techniczne w pełni obrazują rozwój sztuki górniczej na przestrzeni wieków.

Wyrobiska kopalni objęte ochroną obejmują dziewięć poziomów eksploatacyjnych położonych na głębokościach od 70 m do 289 m. Wyrobiska te, obejmujące łącznie około 60 km chodników i komór, rozciągają się na długości 3,5 km wzdłuż osi W—E i na szerokości maksymalnej 250 m wzdłuż osi N—S i wchodzą w całości w skład następujących poziomów:

poziom I — Danielowiec,
poziom II — Sobieski,
poziom III — Wernier,
poziom IV — August,
poziom V — Lobkowicz,
poziom VI — Sienkiewicz,
poziom VII — Błagaj-Stanetti,
poziom VIII — Podmoście,
poziom IX — Gołuchowski. [4]

Bohoniki i Kruszyniany - meczety i mizary

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie unikatowych wartości historycznych, materialnych i niematerialnych, przykładów drewnianego budownictwa muzułmańskiego łączącego tradycje islamu z lokalną tradycją budownictwa sakralnego, które wraz z mizarami stanowią dziedzictwo polskich muzułmanów, a dowodząc bogactwa kulturowego i tolerancji religijnej na terenie dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, integralnie przynależą do historii i kultury Polski.

Obszar pomnika historii obejmuje budynki meczetów wraz z działkami ewidencyjnymi nr 109/2 w Bohonikach i nr 293 w Kruszynianach oraz teren cmentarzy, pokrywający się z działkami ewidencyjnymi nr 46/1 w Bohonikach i nr 332 (dawny nr 431) w Kruszynianach. Granica pomnika przebiega wzdłuż granic wymienionych działek ewidencyjnych.[5]

Chełmno – Stare Miasto

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, urbanistyczno-architektoniczne, wartości materialne i niematerialne, średniowiecznego miasta w pierwotnym układzie przestrzennym, którego dokument lokacyjny, jako prawo chełmińskie, stał się podstawą do założenia ponad 200 miast. Granica zespołu zabytkowego obejmuje zespół Starego Miasta i biegnie wzdłuż linii murów obronnych; na odcinkach, gdzie mury nie istnieją, granice obszaru wyznaczają ulice Podmurna i Stare Planty. [6]

Częstochowa – Jasna Góra – zespół klasztoru o.o. paulinów

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na historyczne, artystyczne i autentyczne wartości zespołu, a także jego wartości społeczne, kulturowe i narodowe - Jasnej Góry jako duchowej stolicy Narodu oraz polskiego i światowego centrum pielgrzymkowego, funkcjonującego nieprzerwanie od sześciu stuleci.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje zespół klasztoru o.o. Paulinów i Park wokół wzgórza i przebiega ulicami: 3 Maja, Starucha, Pułaskiego, 7 Kamienic, Klasztorną, Ks. Kubiny i dalej ścieżką stanowiącą przedłużenie ulicy Ks. Kubiny, ścieżką wpadającą w ul. Wieluńską, do ulicy 3 Maja. [7]

Duszniki Zdrój — młyn papierniczy

Obszar pomnika historii obejmuje budynek główny papierni z pawilonem wejściowym, drewnianym mostkiem na rzece Bystrzycy Dusznickiej, suszarnią papieru oraz współczesną muzealną wiatą wystawową. Granica obszaru w części zachodniej i północnej przebiega wzdłuż linii brzegowej rzeki Bystrzycy Dusznickiej, nie uwzględniając rzeki, dochodzi do ulicy Sprzymierzonych, skręca na południe i biegnie wzdłuż linii ogrodzenia znajdującego się na wschodniej granicy działki nr 186 (obręb Centrum), na południowo-zachodniej granicy działek nr 187/13, nr 187/11, nr 187/10 (obręb Centrum), na południowo-wschodniej oraz południowo-zachodniej granicy działki nr 186 (obręb Centrum) i ponownie dochodzi do linii brzegowej rzeki Bystrzycy Dusznickiej. [8]

Frombork – zespół katedralny

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne oraz wartości niematerialne, XIV-wiecznego zespołu obronnego i katedralnego, związanego z osobą Mikołaja Kopernika.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje zespół katedralny i biegnie ulicą Kopernika, dalej na południe ścieżką w wąwozie do ulicy Katedralnej, Katedralną, Krasickiego włączając ulicę, do ulicy Kopernika. [9]

Gdańsk - miasto w zasięgu obwarowań XVIIw.

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne oraz wartości niematerialne, XVII-wiecznego zespołu miejskiego Gdańska. Granica zespołu zabytkowego obejmuje miasto w zasięgu obwarowań XVII w.: Główne Miasto, Stare Miasto, Ołowiankę, Spichlerze, Długie Ogrody, Dolne Miasto, Stare Przedmieście, Biskupią Górkę, Nowe Ogrody i Grodzisko. Granica przebiega ulicami: Wałową, Długą Groblą, Redutą Żbik do Opływu Motławy z włączeniem Opływu Motławy, ulicami: Na Szańcach, Modrą, ponownie Na Szańcach, wzdłuż północnego ogrodzenia siedliska między ulicami: Pustą, Wspólną i Na Szańcach; dalej ulicami: Pustą, Krótką, Olszyńską, Mostową, południowym brzegiem Opływu Motławy z włączeniem Opływu, przecina ul. Jedności Robotniczej, tory kolejowe i biegnie ulicami: Stoczniowców, Al. Armii Krajowej, Pohulanka, Powstańców Warszawskich, Gen. Dąbrowskiego, 3 Maja, przecina tory kolejowe z włączeniem peronów Gdańsk Główny i Gdańsk SKM, do ul. Wałowej. [10]

Gniezno - Katedra p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św.Wojciecha

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, religijne oraz artystyczne, symbolu tradycji królewskiej Państwa Polskiego i tradycji katedry koronacyjnej królów polskich oraz miejsca kultu św. Wojciecha, apostoła i patrona Królestwa Polskiego.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje Katedrę pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Wojciecha wraz z działką gruntu o powierzchni 5,4 ha, opisaną w księdze wieczystej nr 19065, Gniezno arkusz 18, działka nr 50, właściciel - Archidiecezja Gnieźnieńska. [11]

Góra Świętej Anny – komponowany krajobraz kulturowo-przyrodniczy

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości kulturalne, założenia kalwaryjskiego będącego przykładem zespolenia obiektów architektury z otwartą kompozycją krajobrazową, stanowiącą ponadto materialne świadectwo przenikania się kultur, religii i postaw patriotycznych.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje, położony na powierzchni ok 80 ha, układ ruralistyczny wsi Góra Świętej Anny, obiekty architektoniczne zespołu klasztornego o.o. franciszkanów, 37 kaplic kalwaryjskich wraz z układem dróg i alej, obiekty zabytkowe: Dom Polski, Dom Pielgrzyma, Pomnik Czynu Powstańczego oraz rezerwat przyrody „Góra Świętej Anny”. Granica przebiega od ul. Strzeleckiej we wsi Góra Świętej Anny wzdłuż drogi gruntowej do wsi Poręba i dalej do drogi „starosielskiej”, następnie w kierunku południowym górną krawędzią jaru wzdłuż drogi do Leśnicy, z Leśnicy po południowej stronie dróżki kalwaryjskiej do granicy administracyjnej wsi Góra Świętej Anny, potem wzdłuż granicy wsi, obejmując rezerwat przyrody, dalej wzdłuż jaru prowadzącego do amfiteatru, następnie drogą gruntową okalającą od zachodu i północy amfiteatr do ul. Leśnej i dnem następnego jaru do ul. Strzeleckiej. [12]

Grunwald — Pole Bitwy

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, materialne i niematerialne, terenu jednej z największych bitew średniowiecznej Europy. Zwycięstwo wojsk polskich i litewskich nad Zakonem Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie, wspomaganym przez rycerzy zachodnioeuropejskich, nabrało symbolicznego wymiaru i stało się wartością narodową niezwykle trwale zapisaną w świadomości wielu pokoleń Polaków.

Obszar pomnika historii obejmuje łąki i tereny zalesione, zespół pomnikowy oraz ruiny kaplicy pobitewnej i zajmuje teren pomiędzy szosami Stębark — Grunwald i Stębark — Łodwigowo, na który składają się działki nr 268, nr 270 (obręb 0017 Stębark), nr 46 (w granicach kamiennego ogrodzenia wokół ruin kaplicy), nr 48, nr 49, nr 69 (obręb 0011 Łodwigowo), nr 1/1, nr 1/5 i nr 1/6 (obręb 0007 Grunwald). [13]

Kalwaria — krajobrazowy zespół manierystycznego parku pielgrzymkowego

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na uniwersalne wartości kulturalne, założenia kalwaryjskiego będącego przykładem unikatowego krajobrazu kulturowego i zespolenia obiektów architektury z kompozycją przestrzenną parku krajobrazowego i wartościami przyrodniczymi.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje 44 obiekty architektoniczne położone na powierzchni 160 ha i przebiega od klasztoru oo. bernardynów i kościoła głównego oraz terenu dawnego pałacu Czartoryskich, dalej w kierunku wschodnim kolejno do Brodów wraz z Górą Oliwną i zamku w Lanckoronie, następnie na zachód do mostu na Cedronie, dalej do Bugaju wraz z górą Synaj, aż do zamku w Barwałdzie i z powrotem w kierunku północno-wschodnim do Góry Oliwnej i klasztoru. [14]

Kamień Pomorski — zespół katedralny

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne oraz wartości niematerialne, romańsko-gotyckiej katedry i towarzyszących jej budowli, tworzących zespół o nieprzerwanej, trwającej blisko 800 lat ciągłości funkcjonalnej i ideowej, związanej z historią tej części Polski.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje katedrę, towarzyszące budynki oraz teren ograniczony pierwotnie murem obronnym i biegnie od północy wzdłuż ul. Lipowej, dalej od wschodu wzdłuż ulic Obrońców Warszawy i Wąskiej, okrążającej zespół od południa, następnie od zachodu po krawędzi skarpy do ul. Gryfitów, odcinkiem tej ulicy do ul. Klasztornej i ul. Klasztorną do ul. Lipowej. [15]

Kanał Augustowski

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, architektoniczno-techniczne oraz autentyczność i integralność drogi wodnej — Kanału Augustowskiego, będącego przykładem harmonijnego połączenia zabytku techniki z wartościami przyrodniczymi i kulturowymi krajobrazu, stanowiącego ponadto materialne świadectwo XIX-wiecznej kultury technicznej polskich inżynierów. Granica zespołu zabytkowego obejmuje położony na powierzchni około 74 ha liniowy układ drogi wodnej Kanału Augustowskiego z 15 śluzami, wyposażonymi w urządzenia hydrotechniczne, i historyczną zabudowę oraz otaczający krajobraz kulturowy w pasie 1000 m w terenie otwartym i 200 m w terenie zalesionym po obu stronach kanału, stanowiącym jego strefę ochronną, od śluzy nr 1 (Dębowo) do śluzy nr 15 (Kurzyniec) na granicy państwowej. [16]

Kanał Elbląski

Celem ochrony pomnika historii  jest zachowanie, ze względu na wartości kulturowe, krajobrazowe, techniczne, materialne i niematerialne oraz autentyczność i funkcjonalną integralność Kanału Elbląskiego będącego świadectwem najwyższego poziomu dziewiętnastowiecznej kultury technicznej oraz jedynym na świecie nieprzerwanie działającym kanałem wykorzystującym system zabytkowych pochylni typu suchy grzbiet.

Obszar pomnika historii obejmuje układ drogi wodnej Kanału Elbląskiego łączący jeziora: Druzno, Piniewo, Sambród, Ruda Woda, Bartężek, Ilińsk, Drwęckie, Pauzeńskie, Szeląg Wielki, Szeląg Mały, Karnickie, Dauby, Jeziorak, Mały Jeziorak wraz ze związanymi z nimi: 5 pochylniami — Całuny, Jelenie, Oleśnica, Kąty, Buczyniec, 4 śluzami — Miłomłyn, Zielona, Ostróda, Mała Ruś, 4 wrotami ochronnymi — Miłomłyn, Buczyniec, Ligowo, Zagadka, 5 jazami — Miłomłyn, Zielona, Iława, Samborowo, Ostróda, a także innymi przynależnymi do kanału elementami systemu urządzeń hydrotechnicznych. [17]

Katowice – Gmach Województwa i Sejmu Śląskiego

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie unikatowych wartości historycznych, artystycznych, materialnych i niematerialnych Gmachu Województwa i Sejmu Śląskiego w Katowicach – będącego jednym z najwybitniejszych dzieł polskiej architektury dwudziestolecia międzywojennego i pierwszym budynkiem parlamentarnym w Polsce, łączącym w sobie oryginalną formę architektoniczną z bogatym programem ideowym dekoracji oraz wysoką wartością użytkową. Obszar pomnika historii obejmuje budynek wraz z historycznym wystrojem i wyposażeniem oraz najbliższe jego otoczenie w granicach działek ewidencyjnych o numerach: 33 i 43/2. [18]

Katowice — osiedle robotnicze Nikiszowiec

Celem ochrony pomnika historii  jest zachowanie, ze względu na wartości artystyczne, kulturowe oraz autentyczność historycznego układu urbanistycznego i architektury robotniczego osiedla będącego wybitnym przykładem nowoczesnego budownictwa patronackiego początku XX w. na terenie Górnego Śląska, wpisanego w tradycję tego regionu. Obszar pomnika historii stanowi teren z zabudową w granicach ulic: Zofii Nałkowskiej, Szopienickiej (jej wschodniej jezdni), Giszowieckiej, Księdza Alojzego Ficka z włączeniem tych ulic i torów kolejowych od strony wschodniej wraz z dwoma budynkami dawnego szpitala znajdującymi się poza torami przy ulicy Zamkowej 2 i 2a w granicach murów obwodowych. [19]

Kazimierz Dolny

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wyjątkowe, uniwersalne wartości oraz autentyczność i integralność, układu urbanistycznego, zabudowy mieszkalnej i pełnego programu budowli monumentalnych z okresu staropolskiego. Granica zespołu zabytkowego obejmuje: Kazimierz Dolny wraz z Męćmierzem, Albrechtówką, Za Dębem, Lasem Miejskim i Jeziorszczyzną i przebiega zgodnie z granicą ochrony konserwatorskiej wyznaczoną na miejscowym planie ogólnym zagospodarowania przestrzennego Kazimierza Dolnego, zatwierdzonym dnia 28 lutego 1989 r. uchwałą Rady Narodowej Miasta i Gminy Kazimierz Dolny z dnia 28 lutego 1989 r. [20]

Kozłówka — zespół pałacowo-parkowy

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne i artystyczne, zespołu, który od powstania w XVIII wieku przetrwał z kolejnymi nawarstwieniami stylowymi i wyposażeniem wnętrz i jest obecnie jedną z najlepiej zachowanych rezydencji arystokratycznych w Polsce.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje pałac wraz z towarzyszącymi budynkami i otoczeniem parkowym (działki w obrębie ewidencyjnym nr 11 Kozłówka oznaczone: nr 89, nr 91, nr 93, nr 94; zabudowania folwarczne działek nr 96 i nr 99 oraz sąsiadujące działki nr 100 i nr 1475; drogi na działkach nr 90 i nr 92 wraz z odcinkiem drogi na działce nr 101 do granicy z działką nr 97) i przebiega na północy wzdłuż szosy wiodącej z Lubartowa i zgodnie z jej trasą załamuje się od strony północno-zachodniej w kierunku Kamionki. Dalej, po stronie południowo-zachodniej i południowej, przebiega brzegiem szosy prowadzącej do wsi Kozłówka. Za ogrodzeniem pałacu przecina i włącza odcinek drogi gruntowej. Następnie, od wschodu, okalając dawny folwark, pokrywa się z krawędzią lasu przylegającego do parku. [21]

Kórnik — zespół zamkowo-parkowy wraz z kościołem parafialnym — nekropolią właścicieli

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne i artystyczne, materialne i niematerialne, zespołu, który należy do jednych z najlepiej zachowanych i najbardziej rozpoznawalnych rezydencji arystokratycznych w Polsce, a jego nierozłączną wartością jest bezcenny księgozbiór i muzealia stanowiące skarbnicę kultury polskiej, park--arboretum oraz nekropolia zasłużonych dla historii i kultury Polski właścicieli Kórnika.

Obszar pomnika historii obejmuje budynek zamku, oficyny, pawilon parkowy, domy mieszkalne, zabudowania gospodarcze, park-arboretum, kościół parafialny pod wezwaniem Wszystkich Świętych. Granica obszaru biegnie po zewnętrznej granicy działki nr 578 (obręb Kórnik), włączając tę działkę, dalej osią ulicy Średzkiej, ulicy Parkowej, dochodzi do rzeczki Dunaj, po osi rzeczki dochodzi do Jeziora Kórnickiego, biegnie na północ wzdłuż linii brzegowej jeziora, następnie wzdłuż zachodniej granicy działki nr 953/1 (obręb Kórnik), dochodzi do ulicy Zamkowej, biegnie jej osią do placu Niepodległości, skręca na północny wschód wzdłuż południowo-wschodniej granicy działki nr 648 (obręb Kórnik), przecinając ulicę Średzką, dochodzi do działki nr 578 (obręb Kórnik).[22]

Kraków - historyczny zespół miasta

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wyjątkowe, uniwersalne wartości historyczne, artystyczne oraz wartości niematerialne, autentyczności historycznego układu urbanistyczno-architektonicznego Krakowa, ukształtowanego w ciągu tysiącletniej historii, stanowiącego jeden z czołowych kompleksów artystyczno-kulturalnych Europy.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje historyczny zespół miasta: Stare Miasto, Wawel, Stradom, Kazimierz, Podgórze, Nowy Świat, Piasek. Granica przebiega od Al. 29 Listopada, ulicą Warszawską, Ogrodową, obejmuje budynek Dworca Głównego i biegnie wzdłuż torów, dalej ulicą Lubicz, Bosacką, ścieżką osiedlową do ul. Rakowickiej, ścieżką po północnej stronie budynku Akademii Ekonomicznej, dalej na wschód do ul. Beliny-Prażmowskiego, Rondem Mogilskim, Al. Powstania Warszawskiego, granicą Ogrodu Botanicznego obejmując Ogród Botaniczny i Obserwatorium Astronomiczne, do ul. Kopernika, ul. Śniadeckich, do ul. Sołtyka, ulicami: Św. Łazarza, Grzegórzecką, do torów kolejowych, wzdłuż torów kolejowych, ul. Miodową z jej włączeniem, ulicami: Siedleckiego, Daszyńskiego (granicą Cmentarza Żydowskiego) i dalej do brzegu Wisły z wyłączeniem stacji benzynowej, ulicą Podgórską z włączeniem ulicy, Mostem Powstańców Śląskich z włączeniem mostu, ulicami: Na Zjeździe, Kącik, Traugutta, Dąbrowskiego, Hetmańską, Al. Powstańców Wielkopolskich, Al. Powstańców Śląskich, Kamińskiego, Konopnickiej, Ludwinowską, Bulwarem Wołyńskim i Bulwarem Poleskim włączając Bulwary i brzeg Wisły, do Mostu Dębnickiego włączając most, Aleją: Krasińskiego, Mickiewicza, Słowackiego, włączając całą Aleję, do ul. Warszawskiej.[23]

Krzemionki - kopalnie krzemienia z epoki neolitu

(uchylone)

 ---

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względów naukowych, dydaktycznych i turystycznych oraz z punktu widzenia unikatowości archeologicznej w skali światowej, kompleksu architektury wyrobisk związanych z pradziejowym górnictwem. Granica zespołu zabytkowego obejmuje rezerwat archeologiczny, oznaczony na mapie Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii w skali 1:10000, arkusze: Sudół nr 144.242 i Ruda Kościelna nr 144.244, gmina Bodzechów, województwo kieleckie.[24]

Krzeszów – opactwo cystersów

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie unikatowych wartości historycznych, przestrzennych, materialnych i niematerialnych bezcennego przykładu barokowego klasztoru śląskiego o średniowiecznym rodowodzie.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje:

1) obszar dawnego opactwa cystersów otoczony murem, w obrębie którego znajdują się zabytkowe budowle, a w szczególności: kościół klasztorny p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny wraz z mauzoleum Piastów, kościół pomocniczy p.w. św. Józefa, budynek klasztorny, dom gościnny opata, budynki mieszkalne i gospodarcze opactwa, a także ogród i cmentarz klasztorny;

2) najbliższe otoczenie opactwa, zajmujące działki geodezyjne: 668 (KW 10780), 669, 670, 675, 698 (KW 2049), 700, 701, 731; 3) drogę kalwaryjską rozpoczynającą się i kończącą na terenie klasztoru, a poza jego granicami obejmującą 16 kaplic oraz kaplicę Narodzenia Pańskiego i pawilon na wodzie w Betlejem.[25]

Legnickie Pole — pobenedyktyński zespół klasztorny

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie unikatowych wartości historycznych, przestrzennych, materialnych i niematerialnych, miejsca i budowli upamiętniających przełomowe wydarzenie w historii Europy — bitwę roku 1241 pod Legnickim Polem.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje obszar dawnego opactwa benedyktynów, wyznaczony od południa ul. Klasztorną, od zachodu ul. św. Jadwigi, od północy ul. Benedyktynów, od wschodu murem granicznym ogrodu klasztornego i zespół kościelny, położony po drugiej stronie ul. św. Jadwigi, w granicach wyznaczonych murem cmentarza, oraz następujące obiekty:

1) kościół p.w. Trójcy Świętej;
2) kościół klasztorny;
3) klasztor o.o. benedyktynów;
4) pawilon ogrodowy.[26]

Leżajsk — zespół klasztoru o.o. bernardynów

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne oraz wartości niematerialne, zespołu klasztornego funkcjonującego nieprzerwanie od 400 lat.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje zespół klasztorny w granicach murów obronnych wraz z otaczającym terenem dawnego folwarku klasztornego, na obszarze ograniczonym od strony zachodniej i południowej ulicami: 11 Listopada, Klasztorną, Placem Mariackim, od strony wschodniej linią graniczną własności klasztoru, od strony północnej w odległości 20 metrów od zewnętrznej linii murów obronnych, na który składają się działki geodezyjne w obrębie Leżajsk: nr 153, 154, 156/1 oraz części działek nr 150/7, 151/4, 151/3, 150/15, 150/17.[27]

Lubiń — zespół opactwa benedyktynów

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne oraz wartości niematerialne, jednego z najstarszych ośrodków monastycznych, miejsca związanego z ważnymi postaciami dla kultury i dziejów Polski. Obszar pomnika historii obejmuje historycznie ukształtowaną przestrzeń opactwa z kościołem klasztornym pod wezwaniem Narodzenia Najświętszej Marii Panny wraz z towarzyszącymi mu budynkami klasztornymi oraz parkiem, ogrodem, dwoma folwarkami, szkołą parafialną, kościołem pod wezwaniem św. Leonarda, cmentarzem, pastorówką, placem targowym oraz zabytkową figurą św. Jana Nepomucena. Granica zespołu biegnie drogą gruntową od skrzyżowania z ulicą Bieżyńską, wzdłuż wschodniej granicy działek nr 357/3 oraz nr 357/6, dochodzi do ulicy Polnej, skręca na zachód i biegnie południową i zachodnią granicą działki nr 357/6 w pobliżu linii zabudowy budynków folwarcznych, za budynkiem zabytkowej stajni ze spichrzem skręca na zachód, przecina ulicę Mickiewicza i biegnie południową granicą działki nr 266 i nr 78 wzdłuż ulicy Powstańców Wielkopolskich, dalej wzdłuż zachodniej granicy działek nr 78 oraz nr 77, ponownie przecina ulicę Mickiewicza, biegnie zachodnią granicą działki nr 359, do ulicy Bieżyńskiej i wzdłuż tej ulicy północną granicą działki nr 357/3 do skrzyżowania z drogą gruntową.[28]

Lublin — historyczny zespół architektoniczno-urbanistyczny

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, artystyczne, wartości materialne i niematerialne, zespołu urbanistyczno-architektonicznego, nierozerwalnie związanego z wieloma najważniejszymi wydarzeniami w historii Państwa Polskiego.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje Wzgórze Staromiejskie połączone nasypem-wiaduktem ze Wzgórzem Zamkowym, odcinek Krakowskiego Przedmieścia oraz związane integralnie z miejskim systemem obronnym zespoły klasztorne — bernardynów i brygidek. Granice obszaru wyznaczają: ogrodzenie Wzgórza Zamkowego, nasyp-wiadukt, ulice Podwale, ˚migród, Bernardyńska, zabudowania klasztorne bernardynów i brygidek pomiędzy ulicami Bernardyńską, Dolną Panny Marii do ul. Narutowicza, dalej ulice Kapucyńska, Staszica, Zielona, Lubartowska i Kowalska, do nasypu-wiaduktu zamkowego.[29]

Łańcut — zespół zamkowo-parkowy

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne i artystyczne, zespołu, który od powstania w XVII wieku przetrwał z kolejnymi nawarstwieniami stylowymi i wyposażeniem wnętrz i jest obecnie jedną z najpiękniejszych, wielkich rezydencji arystokratycznych w Polsce.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje zamek z fortyfikacjami bastionowymi wraz z towarzyszącymi budynkami i otoczeniem parkowym, położonym na obszarze ograniczonym ulicami 3 Maja, Tadeusza Kościuszki, Ogrodową i ogrodzeniem parku od strony południowej, na który składają się działki geodezyjne w obrębie miasta Łańcut: nr 3864/2, nr 3864/3, nr 3864/4, nr 3864/5, nr 3878/7 i nr 3881, oraz działkę nr 3919 położoną po południowej stronie ul. 3 Maja, na której znajdują się budynki stajni i powozowni.[30]

Łowicz – Bazylika Katedralna (dawna Kolegiata Prymasowska) pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, artystyczne, materialne i niematerialne, cennego obiektu architektury sakralnej o bogatym wyposażeniu w dzieła sztuki, autorstwa najwybitniejszych artystów Rzeczypospolitej pomiędzy XVI i XVIII w. – będącego dawną świątynią rezydencjonalną, a także nekropolią arcybiskupów gnieźnieńskich i Prymasów Polski, pełniących podczas elekcji i w okresach bezkrólewia funkcję interreksów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Obszar pomnika historii obejmuje budynek kościoła kolegiackiego, dzwonnicę-bramę, bramę główną, trzy bramy pomocnicze, tzw. sygnaturkę umarłych oraz teren dawnego cmentarza przykościelnego. Granica pomnika przebiega wzdłuż otaczającego świątynię ogrodzenia i pokrywa się z obszarem działki ewidencyjnej nr 2095.[31]

Malbork - zespół zamku krzyżackiego

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne oraz wartości niematerialne, zespołu średniowiecznego warownego klasztoru rycerskiego i wysokiej klasy dzieła gotyckiej architektury, rzeźby i malarstwa.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje zespół zamkU krzyżackiego i przebiega brzegiem rzeki Nogat, Kanałem Juranda z włączeniem Kanału, ulicami: Piastowską, Starościńską, wzdłuż muru ograniczającego fosę po południowo-wschodniej stronie Zamku Wysokiego, dalej wzdłuż schodów prowadzących do bulwaru nad rzeką Nogat, do rzeki Nogat.[32]

Nysa — zespół kościoła farnego pod wezwaniem św. Jakuba Starszego Apostoła i św. Agnieszki Dziewicy i Męczennicy

Celem ochrony pomnika historii  jest zachowanie unikatowych wartości historycznych, artystycznych, materialnych i niematerialnych kościoła farnego w Nysie — dawnej stolicy księstwa biskupów wrocławskich — należącego do najbardziej oryginalnych na terenie Europy Środkowej halowych świątyń gotyckich z obejściem, będącego jednocześnie nekropolią książąt-biskupów oraz elity świeckiej mieszczącą wybitne przykłady rzeźby sepulkralnej.

Obszar pomnika historii obejmuje budynek kościoła położony na działce nr 6 (obręb 0005 Śródmieście) oraz budynek dzwonnicy położony na działce nr 5/1 (obręb 0005 Śródmieście); oba w granicach murów obwodowych.[33]

Paczków – zespół staromiejski ze średniowiecznym systemem fortyfikacji

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, artystyczne, materialne i niematerialne, zespołu staromiejskiego wraz ze średniowiecznym systemem fortyfikacji, układem przestrzennym miasta i jego historyczną parcelacją.

Obszar pomnika historii obejmuje zespół historycznej zabudowy miasta, otoczony pierścieniem murów i plantami, wraz z cmentarzem i ruiną kościoła po południowej stronie murów. Granica pomnika otacza planty i biegnie z południowego zachodu (skrzyżowanie ulic Daszyńskiego i Staszica) wzdłuż ul. Staszica (z wyłączeniem ulicy) do północnego naroża działki nr 336, skręca na południowy zachód i biegnie wzdłuż północno-wschodniej granicy działki nr 335 oraz południowo-wschodniej granicy działki nr 416, dochodzi do ul. Wojska Polskiego, przecina ulicę i skręca w kierunku południowo-wschodnim wzdłuż granicy działki nr 341, następnie skręca na południowy zachód, i biegnąc wzdłuż ogrodzenia dawnego cmentarza, obejmuje działkę nr 386, ponownie skręca na północny wschód do granicy działki nr 341, po czym skręca na zachód i wzdłuż południowej granicy tej działki dochodzi do ul. Narutowicza, przecina ulicę, i otaczając od południa działkę nr 378, dochodzi do ul. Staszica.[34]

Pałace i parki krajobrazowe Kotliny Jeleniogórskiej

 ---

Obszar pomnika historii obejmuje rezydencje, w skład których wchodzą zabudowania reprezentacyjne, gospodarcze oraz rozległe kompozycje parkowe. Rezydencje położone są na południowy wschód od Jeleniej Góry, między Jelenią Górą a pasmem Rudaw Janowickich. Granica przebiega indywidualnie dla poszczególnych rezydencji: [35]

 Bukowiec - zespół pałacowo-parkowy, gmina Mysłakowice

Zespół pałacowo-parkowy w granicach działek nr 2/2, nr 4/2, nr 4/3, nr 4/4, nr 5/2, nr 278, nr 280, nr 281, nr 282/1, nr 283, nr 284, nr 285, nr 290, nr 295 (odcinek działki pomiędzy działką nr 296 a północnym cyplem działki nr 333/3), nr 296, nr 297, nr 298, nr 300/3, nr 300/4, nr 308/2, nr 308/3, nr 308/4, nr 309/2, nr 309/3, nr 309/4, nr 310, nr 311/1, nr 311/2, nr 311/3, nr 312, nr 313/4, nr 313/5, nr 315/1, nr 315/2, nr 316, nr 317, nr 318, nr 319/1, nr 319/2, nr 320/1, nr 320/3, nr 321/1, nr 321/2, nr 321/3, nr 321/5, nr 321/7, nr 321/10, nr 321/13, nr 321/14, nr 321/15, nr 321/16, nr 321/17, nr 321/18, nr 321/19, nr 321/20, nr 321/21, nr 321/22, nr 321/23, nr 321/24, nr 322/3, nr 322/4, nr 322/5, nr 322/6, nr 326/3, nr 326/4, nr 327/1, nr 327/2, nr 328, nr 329, nr 330/2, nr 330/3, nr 330/4, nr 330/5, nr 330/7, nr 330/11, nr 330/12, nr 331/1, nr 331/6, nr 331/7, nr 331/11, nr 331/12, nr 331/13, nr 332/3, nr 332/4, nr 333/1, nr 333/3, nr 333/4, nr 333/5, nr 334/2, nr 335/5, nr 335/7, nr 335/9, nr 335/11, nr 335/12, nr 335/13, nr 336/4, nr 340/125 (z wyłączeniem części działki znajdującej się po wschodniej stronie działki nr 335/10), nr 341/135 (obręb 0002 Bukowiec) i nr 234/135 (obręb 0009 Mysłakowice).

Jelenia Góra - zespół pałacowo-parkowy "Paulinum"

Zespół pałacowo-parkowy "Paulinum" w granicach działki nr 2/2 (obręb 0034 Jelenia Góra AM 1).

Jelenia Góra - zespół pałacowo-parkowy Schaffgotschów w Cieplicach

Zespół pałacowo-parkowy Schaffgotschów w Cieplicach w granicach działek nr 2, nr 3, nr 4/2, nr 4/4, nr 4/5, nr 5/1, nr 5/2, nr 6/1 (z wyłączeniem części północno-wschodniej działki z zabudowaniami; linia wyłączenia przebiega ogrodzeniem posesji sąsiadującej od wschodu z pałacem oraz murami obwodowymi zabudowań sąsiadujących bezpośrednio z parkiem), nr 6/2 (obręb 0005 Cieplice AM 4), nr 78/1, nr 78/2, nr 78/3, nr 79, nr 113/2, nr 113/3, nr 113/5, nr 113/6, nr 113/9 (z wyłączeniem podłużnego budynku i przylegającego do niego od strony północnej i zachodniej wąskiego pasa działki nr 113/9), nr 114, nr 115, nr 116, nr 118 i nr 119 (obręb 0005 Cieplice AM 3).

Karpniki - zespół pałacowo-parkowy, gmina Mysłakowice

Zespół pałacowo-parkowy w granicach działek nr 415 (z wyłączeniem odcinka działki wybiegającego poza granice działki nr 450/4), nr 432/2, nr 432/3, nr 432/4, nr 434/4, nr 434/5, nr 435, nr 436/1, nr 436/2, nr 437/1, nr 437/2, nr 437/3, nr 438/1, nr 439, nr 440/1, nr 441/3, nr 442/1, nr 442/2, nr 445/1, nr 445/2, nr 446, nr 447, nr 448/6, nr 448/7, nr 449/1, nr 450/4, nr 450/5, nr 450/6, nr 450/7, nr 456, nr 457/3, nr 457/4, nr 458, nr 462, nr 463 i nr 464 (obręb 0005 Karpniki).

Karpniki - willa "Dębowy Dwór" z parkiem, gmina Mysłakowice

Willa "Dębowy Dwór" z parkiem w granicach działki nr 92 (obręb 0005 Karpniki) z wyłączeniem cypla w południowej części działki, biegnącego wzdłuż działki nr 27/2.

Kowary - zespół pałacowo-parkowy w Ciszycy

Zespół pałacowo-parkowy w Ciszycy w granicach działek nr 1/1, nr 1/2 (z wyłączeniem północno-wschodniej części działki leżącej poniżej linii skarpy), nr 5/1, nr 22/1 (z wyłączeniem części działki biegnącej na wschód od skrzyżowania z działką nr 31), nr 24, nr 25, nr 26, nr 27, nr 28, nr 29, nr 30, nr 33/1 (z wyłączeniem części działki biegnącej na północny wschód od skrzyżowania z działką nr 31 i nr 35), nr 34, nr 50 (obręb 0001 Kowary - 1), nr 281/3, nr 281/4 (obręb 0006 Kostrzyca), nr 731, nr 732/1, nr 732/3 i nr 732/4 (obręb 0001 Kowary - 1).

Łomnica - zespół pałacowo-parkowy, gmina Mysłakowice

Zespół pałacowo-parkowy w granicach działek nr 406/1, nr 406/10, nr 406/12, nr 406/13, nr 407 (odcinek drogi między działkami nr 408/4 a nr 406/10, nr 406/13, nr 406/12 i nr 406/1), nr 408/2, nr 408/4, nr 408/5 i nr 408/6 (obręb 0008 Łomnica).

Mysłakowice - zespół pałacowo-parkowy, gmina Mysłakowice

Zespół pałacowo-parkowy w granicach działek nr 481/2 (fragment działki w formie trójkątnego placu, znajdujący się między działkami nr 608, nr 634 i nr 613; zachodnią granicę tego fragmentu stanowi linia prosta poprowadzona od południowo-zachodniego krańca działki nr 608 do północno-zachodniego krańca działki nr 634), nr 601, nr 602/1, nr 602/2, nr 602/3, nr 602/4, nr 602/5, nr 602/6, nr 602/7, nr 602/9 (wyłączając zachodnią część działki poniżej krawędzi skarpy oraz północno-wschodnią część działki oddzieloną działką nr 601), nr 602/10, nr 603, nr 604/1, nr 604/2, nr 604/3, nr 604/4, nr 604/5, nr 604/6, nr 604/7, nr 604/8, nr 604/9, nr 604/10, nr 604/11, nr 604/12, nr 604/13, nr 604/14, nr 608, nr 613 (fragment działki przebiegający od granicy z działką nr 481/2 do linii wydzielenia poprowadzonej między najdalej wysuniętym na południowy zachód krańcem działki nr 611 a najdalej wysuniętym na północny zachód krańcem działki nr 619/139), nr 618/24, nr 618/25, nr 619/1, nr 619/2, nr 619/3, nr 619/4, nr 619/5, nr 619/6, nr 619/7, nr 619/8, nr 619/9, nr 619/10, nr 619/11, nr 619/12, nr 619/13, nr 619/14, nr 619/16, nr 619/17, nr 619/18, nr 619/19, nr 619/138, nr 619/145, nr 619/146, nr 620, nr 621, nr 634, nr 635, nr 636, nr 637, nr 638, nr 639, nr 643, nr 644, nr 645, nr 646, nr 647/5, nr 649, nr 650, nr 651, nr 652, nr 653, nr 654 i nr 655 (obręb 0009 Mysłakowice).

Staniszów Górny nr 100 - zespół pałacowo-parkowy, gmina Podgórzyn

Zespół pałacowo-parkowy w granicach działek nr 291/1, nr 291/6, nr 291/7, nr 291/8, nr 291/9, nr 291/10, nr 291/11, nr 291/12, nr 292/2, nr 298/11, nr 298/12, nr 298/13, nr 298/14, nr 298/16 (obręb 0008 Staniszów) oraz sztuczne ruiny zlokalizowane na szczycie góry Grodnej, tzw. Zamek Henryka w granicach murów obwodowych położonych na działce nr 409/26 (obręb 0008 Staniszów).

Wojanów - zespół pałacowo-parkowy, gmina Mysłakowice

Zespół pałacowo-parkowy w granicach działek nr 28/1 i nr 28/2 (obręb 0011 Wojanów).

Wojanów-Bobrów - zespół pałacowo-gospodarczy, gmina Mysłakowice

Zespół pałacowo-gospodarczy w granicach działki nr 43/7 (obręb 0001 Bobrów).

Park Mużakowski w Łęknicy — park w stylu krajobrazowym

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na uniwersalne wartości artystyczne i historyczne, unikatowego na skalę europejską przykładu parku w stylu krajobrazowym z początku XIX w., którego wybitne rozwiązania artystyczne i przestrzenne, wykorzystujące w sposób perfekcyjny przyrodnicze elementy kompozycji i walory naturalnego krajobrazu, stały się êródłem inspiracji dla kolejnych założeń parków krajobrazowych w Europie i na świecie.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje obszar o powierzchni 522 ha, położony nad Nysą ¸użycką w obrębie doliny i na wierzchowinie, na który składają się działki geodezyjne nr 10, 12/2, 450, 451, 452, 453, 454, 455 położone w jednostce ewidencyjnej Łęknica, w obrębie Łęknica oraz działki nr 52, 299L/2, 301, 302, 303, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 310, 311, 300/1, 300/2, 300/3, 300/4, 300/5, 300/6 położone w jednostce ewidencyjnej Trzebiel, w obrębie Bronowice.[36]

Pole bitwy na Westerplatte

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie unikatowych wartości historycznych, przestrzennych, materialnych i niematerialnych, symbolizujących heroizm i waleczność żołnierza polskiego w okresie II wojny światowej — największej z wojen XX wieku.

Granica pomnika obejmuje obszar na półwyspie Westerplatte, leżący w granicach administracyjnych miasta Gdańska na działkach geodezyjnych: nr 1, 6, 7, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 30 KW 31346 i nr 2, 3, 8, 17 KW 67168 — należących do Straży Granicznej; nr 4, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16 KW 52408, nr 5 KW 39965 i nr 28 KW 24829 — należących do Gminy Miasta Gdańska; nr 18, 19, 29 KW 64864 — należących do Zarządu Morskiego Portu wGdańsku, oraz następujące obiekty:

1) wartownia nr 1;
2) wartownia nr 3;
3) koszary — wartownia nr 6;
4) placówka „Fort”;
5) placówka „Elektrownia”;
6) placówka kpr. Szamlewskiego;
7) bunkier;
8) wieża obserwacyjna.[37]

Poznań - historyczny zespół miasta

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne oraz wartości niematerialne, historycznej części miasta będącego jedną z pierwszych stolic Polski, miejscem pochówku władców, w XV-XVII w. prężnym ośrodkiem kulturowym i handlowym, a w XIX w. ogniskiem ruchów niepodległościowych i miejscem powstania wybitnych, w skali europejskiej, założeń fortecznych. Obszar pomnika historii obejmuje historyczny zespół miejski z Ostrowem Tumskim, Zagórzem, Chwaliszewem i lewobrzeżnym Starym Miastem lokacyjnym ze średniowiecznymi osadami podmiejskimi oraz założeniem urbanistyczno-architektonicznym projektu Josefa Stübbena z początku XX w., a także Fortem Winiary, obecnie Parkiem Cytadela. Granica obszaru przebiega od mostu kolejowego nad rzeką Cybiną wzdłuż wschodniego brzegu Cybiny, kanału Ulgi oraz rzeki Warty do mostu Królowej Jadwigi, dalej po osi mostu, wzdłuż osi ulic Królowej Jadwigi, Górnej Wildy, Niedziałkowskiego, Topolowej, Wierzbięcice, Towarowej, skręca wzdłuż południowej granicy działek nr 2/2, nr 6/4, nr 6/1 (obręb: Poznań, arkusz mapy 44) oraz wzdłuż zachodniej granicy działek nr 6/1, nr 5/2 (obręb: Poznań, arkusz mapy 44), do ulicy Skośnej; biegnie osią ulic: Skośnej, Święty Marcin do mostu Uniwersyteckiego, następnie wzdłuż wschodniej strony linii kolejowej do wiaduktu nad aleją Niepodległości, dalej zachodnią stroną alei Niepodległości, skręca na zachód w aleję Armii Poznań, biegnie jej północną stroną, skręca wzdłuż zachodniej granicy działek nr 1/11 i nr 1/12 (obręb: Poznań, arkusz mapy 01), dalej biegnie po północnej granicy działek nr 1/12, nr 1/5 i nr 1/12 (obręb: Poznań, arkusz mapy 01) do styku z ulicą Winogrady, następnie skręca na południe włączając tereny działek nr 1/12 i nr 1/7 (obręb: Poznań, arkusz mapy 01); nr 115/8, nr 116/15, nr 119/70, nr 119/74, nr 119/82, nr 119/28, nr 119/37, nr 119/49, nr 119/60, nr 123/11, nr 124/11, nr 125/10, nr 126/9, nr 127/17, nr 128/3 (z włączeniem fragmentu terenu tej działki odciętego na wysokości granic sąsiednich działek nr 127/17 i nr 129/9) i nr 129/9 (obręb: Winiary, arkusz mapy 30); nr 1/10, nr 4/11, nr 5/10, nr 8/8, nr 9/8, nr 13/10, nr 25/4, nr 26/1, nr 27/1, nr 28/1, nr 29/1 i nr 30/1 (obręb: Winiary, arkusz mapy 28); nr 45/8, nr 45/7, nr 44/1, nr 39/6, nr 39/1, nr 38/5, nr 38/12, nr 31/6, nr 31/1, nr 27/1, nr 26/1, nr 23/1 i nr 21 (obręb: Winiary, arkusz mapy 29); dochodzi do ulicy Szelągowskiej, dalej północną stroną ulicy Szelągowskiej i alei Armii Poznań, skręca w aleje Niepodległości, biegnie ich wschodnią stroną, następnie po osi ulic: gen. Tadeusza Kutrzeby, Północnej, Garbary do wiaduktu kolejowego i dalej wzdłuż linii kolejowej po jej południowej stronie do mostu kolejowego nad rzeką Cybiną.[38]

Racławice — teren historycznej Bitwy Racławickiej

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie unikatowych wartości historycznych, przestrzennych, materialnych i niematerialnych, symbolizujących wiarę społeczeństwa w możliwość ocalenia państwowości I Rzeczypospolitej, a przez wyróżniający się udział chłopów jednoczący wszystkie stany w obronie sprawy narodowej w 1794 r.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje: rozłogi wsi Racławice, Dziemierzyce i Janowiczki o powierzchni 520 ha i przebiega zgodnie ze strefą ochrony konserwatorskiej „A” wyznaczonej uchwałą Rady Gminy Racławice z dnia 18 czerwca 1998 r. w sprawie Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego gminy Racławice, oraz położone na tym terenie obiekty:

1) Kopiec Kościuszki;
2) grodzisko;
3) dwór w Janowiczkach;
4) pomnik Bartosza Głowackiego;
5) willa Walerego Sławka;
6) dwór w Dziemierzycach;
7) cmentarz „Bratnie Mogiły”.[39]

Rezerwat Archeologiczny Biskupin

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względów naukowych i dydaktycznych oraz z punktu widzenia unikatowości archeologicznej i wielkości odkrycia reliktów archeologicznych, osady obronnej ludności kultury łużyckiej z przełomu epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na półwyspie Jeziora Biskupińskiego.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje Muzeum Archeologiczne w Biskupinie - Oddział Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, wieś Biskupin, gmina Gąsawa, województwo bydgoskie, jednostka ewidencyjna Gąsawa, nr jednostki rejestr. 55 w księdze wieczystej nr 6440, 3648; powierzchnia 28,45 ha - według wypisu z rejestru gruntów z dnia 16 maja 1994 r. Oddział Wojewódzkiego Biura Geodezji i Terenów Rolnych w Żninie; właściciel - Skarb Państwa.[40]

Stargard Szczeciński – zespół kościoła pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Królowej Świata oraz średniowieczne mury obronne miasta

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne i artystyczne, wartości materialne i niematerialne, jednej z najznakomitszych gotyckich świątyń obszaru nadbałtyckiego, oddziałującej swoją architekturą na liczne realizacje tego regionu oraz murów obronnych miasta należących do najpotężniejszych i najciekawszych zespołów obwarowań w Polsce.

Obszar pomnika historii obejmuje kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny Królowej Świata, budynki plebanii oraz zespół obwarowań miejskich, na który składają się odcinki murów oraz Brama Młyńska (Portowa), Brama Wałowa, Brama Pyrzycka, Baszta Białogłówka, Baszta Jeńców, Baszta Tkaczy (Lodowa), Baszta Morze Czerwone i trzy basteje. Granicę zespołu kościoła wyznaczają ulice Kazimierza Wielkiego, Bolesława Krzywoustego, Mariacka oraz północno-zachodnia granica działki nr 229 (obręb 11). Obszar ten zawiera działki nr 228, nr 229 i nr 230 (obręb 11). Granica murów miejskich usytuowanych wokół Starego Miasta wzdłuż oraz w bezpośrednim sąsiedztwie ulic: Sukienniczej, Warownej, Klasztornej, Spichrzowej, Kasztelańskiej, Basztowej, Strażniczej przebiega ścianami obwodowymi zespołu obwarowań leżącego na działkach nr 15, nr 19, nr 63, nr 156, nr 157, nr 169, nr 170, nr 174, nr 175, nr 199, nr 284, nr 292, nr 293, nr 296, nr 297, nr 308, nr 314, nr 316 i nr 317 (obręb 11).[41]

Strzegom – kościół pod wezwaniem św. św. Apostołów Piotra i Pawła

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie unikatowych wartości historycznych, artystycznych, materialnych i niematerialnych kościoła pod wezwaniem św. św. Apostołów Piotra i Pawła w Strzegomiu – stanowiącego świadectwo wpływu zakonu joannitów na kształtowanie się kultury śląskiej w średniowieczu i będącego jednym z największych na Dolnym Śląsku średniowiecznych kościołów bazylikowych o doskonale zachowanym i niezwykle bogatym detalu rzeźbiarskim.

Obszar pomnika historii obejmuje budynek kościoła wraz z częścią działki nr 85, obręb 3, AM 24. Granica pomnika biegnie od wschodu wzdłuż ul. Obywatelskiej (z jej wyłączeniem) i pokrywa się z przebiegiem granicy działki ewidencyjnej nr 85, dochodzi do północno-wschodniego narożnika budynku dawnej szkoły (obecnie domu katechetycznego, przy placu Jana Pawła II 8), skręca na południowy zachód i wzdłuż elewacji budynku, w linii prostej dochodzi do północno-wschodniego narożnika dawnej komandorii joannitów (obecnie plebanii, przy placu Jana Pawła II 10), biegnie wzdłuż jego elewacji, po czym skręca na północ i prowadzi wzdłuż usytuowanego na granicy działki nr 85 muru cmentarnego (z jego wyłączeniem), następnie skręca na wschód, i przebiegając wzdłuż północnej granicy działki oraz południowej elewacji budynku „organistówki” (przy placu Jana Pawła II 3), dochodzi do ul. Obywatelskiej.[42]

Sulejów – zespół opactwa cystersów

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości artystyczne, materialne i niematerialne, zespołu opactwa cysterskiego będącego przykładem warownego założenia klasztornego, odznaczającego się wyjątkową autentycznością substancji zabytkowej oraz powiązań z otaczającym krajobrazem.

Obszar pomnika historii obejmuje kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny i św. Tomasza Kantuaryjskiego (Becketa) wraz z kapitularzem oraz pozostałościami południowego i zachodniego skrzydła klasztornego, obwodem warownym z fragmentami murów kurtynowych, basztami: Opacką, Muzyczną, Attykową i Mauretańską, basztami bramnymi: Krakowską i Rycerską, arsenałem, zabudowaniami gospodarczymi, pozostałościami: młyna, pałacu opackiego, dawnej plebanii oraz układu wodnego – będącego elementem dawnych ogrodów klasztornych. Granica pomnika historii przebiega od wschodu wzdłuż ulicy Władysława Jagiełły (z jej wyłączeniem), skręca na południowy zachód i biegnie wzdłuż północnych granic działek nr 111, nr 243 i nr 170/6, dochodzi do działki nr 219, po czym skręca w kierunku północno-zachodnim i wzdłuż północno-wschodniej granicy tej działki dochodzi do polnej drogi znajdującej się na działce nr 220, biegnie dalej wzdłuż drogi (z jej wyłączeniem) i na granicy z działką nr 202 skręca w kierunku północno-wschodnim w polną drogę na tzw. Iwon, następnie wzdłuż drogi (z jej wyłączeniem) dochodzi do mostu nad przepływającym przez dawne ogrody klasztorne strumieniem, przecina działkę nr 124 i wzdłuż polnej drogi znajdującej się na działce nr 201 (z jej wyłączeniem) dochodzi do ulicy Władysława Jagiełły.[43]

Tarnowskie Góry — podziemia zabytkowej Kopalni Rud Srebronośnych oraz Sztolni Czarnego Pstrąga

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wyjątkowe wartości historyczne, naukowe i zabytkowe podziemnego

układu sztolni, chodników, komór i szybów, dokumentujących, wraz z zachowanymi urządzeniami technicznymi, działalność górnictwa kruszcowego od końca XV w.

Wyrobiska kopalni objęte ochroną obejmują łącznie około 150 km chodników i komór położonych na głębokościach od 30 m do 70 m na obszarze około 190 ha, a w szczególności:

— sztolnie „Fryderyk” i „Szczęść Boże”,

— podziemia kopalni w obrębie szybów „Szczęść Boże”, „Anioł”, i „Żmija”,— sztolnię odwadniającą „Czarnego Pstrąga” w obrębie szybów „Ewa” i „Sylwester”.[44]

Toruń - Stare i Nowe Miasto

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, urbanistyczno-architektoniczne, wartości materialne i niematerialne, jedynego największego w Północnej Europie zespołu budowli średniowiecznych, kamienic gotyckich użytkowanych do dzisiaj w obrębie miasta. Granica zespołu zabytkowego obejmuje Stare i Nowe Miasto i przebiega od pl. Teatralnego ulicami: Wały Gen. Sikorskiego, Szumana, Wola Zamkowa, do brzegu Wisły, wzdłuż północnego brzegu Wisły, do mostu drogowego Józefa Piłsudskiego, Aleją 700-Lecia Torunia, ulicą Wały Gen. Sikorskiego, do pl. Teatralnego.[45]

Twierdza Srebrnogórska – nowożytna warownia górska z XVIII wieku

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, architektoniczne, techniczne, krajobrazowe i kulturowe założenia obronnego, będącego wybitnym przykładem osiemnastowiecznej warowni górskiej (przełęczowej), które przetrwało w oryginalnej formie i jako takie stanowi dzieło unikalne w Polsce, a także w skali europejskiej.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje obszar warowni o powierzchni 106 ha, usytuowanej na wzniesieniach otaczających Przełęcz Srebrną w paśmie Gór Sowich i Bardzkich, złożonej z różnego rodzaju dzieł obronnych, murowanych i ziemnych, z drogami fortecznymi, a w szczególności:

1) Trzon Twierdzy z Donżonem i wieńcem detaszowanych bastionów na Warownej Górze;
2) Fort Wysoka Skała;
3) Fort Rogowy I;
4) Schron Bramy Polowej;
5) Fort Chochoł Mały;
6) Luneta na Chochole Małym;
7) Bateria Tarasowa na Chochole Średnim;
8) Reduta Skrzydłowa na Chochole Wielkim;
9) Bateria Kazamatowa na Chochole Wielkim;
10) Fort Ostróg.

Obszar warowni obejmuje ponadto ziemne relikty niezrealizowanego fortu na Górze Kłośnej oraz budynek koszarowy u podnóża Warownej Góry. Granica zespołu zabytkowego prowadzi od budynku koszar do Małej Przełęczy Srebrnej, drogami leśnymi okrąża Ostróg, dalej od południa wzdłuż szosy i drogi szutrowej trawersującej południowy stok Warownej Góry i Chochoła Małego. Na wysokości Baterii Tarasowej na Chochole Średnim przechodzi w zewnętrzną krawędê przeciwskarpy fosy otaczającej Chochoły i dalej, od strony zachodniej, północnej i wschodniej wzdłuż leśnej linii działowej i drogi leśnej trawersującej stoki Chochoła Wielkiego i Chochoła Małego do rozdroża fortecznego pod Warowną Górą, drogami leśnymi trawersującymi północny stok tej góry, następnie trawersuje drogą okrążającą Górę Kłośną i przechodzi w kierunku południowym do budynku koszar.[46]

Warszawa - historyczny zespół miasta z traktem królewskim i Wilanowem

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, artystyczne i autentyczność historycznego układu urbanistycznego oraz wartości niematerialne jako ośrodka władzy politycznej i administracyjnej Kraju od XVI wieku, bogactwa rozwiązań architektonicznych, sztuki ogrodowej, rzeźby i rzemiosła artystycznego. Granica zespołu zabytkowego "Warszawa - historyczny zespół miasta z traktem królewskim" obejmuje historyczny zespół miasta z traktem królewskim i przebiega od Cytadeli Wybrzeżem Gdańskim, Mostem Gdańskim i zachodnim brzegiem Wisły wzdłuż Wybrzeża Gdańskiego, przecina Most Śląsko-Dąbrowski i dalej ul. Bednarską z włączeniem ulicy, Browarną, Oboźną, Dynasy z włączeniem tych ulic, Cichą, Tamką, Kruczkowskiego, Rozbrat, Górnośląską, Hoene-Wrońskiego z włączeniem tych ulic, pod Al. Armii Ludowej (pod Trasą Łazienkowską), aleją w Parku Agrykola do Kanału Piaseczyńskiego, ul. Kusocińskiego z włączeniem ulicy, ulicami: Czerniakowską, Szwoleżerów, 29 Listopada, wschodnią granicą Parku Łazienkowskiego do Podchorążych, dalej ulicami: Gagarina, Parkową, Belwederską z włączeniem ulicy, placem Na Rozdrożu z włączeniem placu, Al. Ujazdowskimi z włączeniem zabudowy po stronie zachodniej, przecina ul. Wilczą i dalej Mokotowską do pl. Trzech Krzyży z włączeniem północnej części zabudowy placu i dalej Nowym Światem z włączeniem zabudowy po zachodniej stronie ulicy, Świętokrzyską, Czackiego z włączeniem zachodniej części zabudowy, przedłużeniem Czackiego po wschodniej stronie hotelu Victoria, dalej Królewską, Marszałkowską obejmując pałac Lubomirskich i skwer, ul. Przechodnią, Elektoralną i pl. Bankowym włączając zachodnią zabudowę placu, przecina Al. Solidarności obejmując skwer i pałac Mostowskich i dalej ulicami: Nowolipki do Andersa, Świętojerską, Koźlą, Fondamińskiego, Konwiktorską, Zakroczymską pod ulicą Słomińskiego i obejmuje Cytadelę z terenami zielonymi wokół murów i park od północnej strony Cytadeli.

2. Granica zespołu zabytkowego "Wilanów - zespół pałacowy" obejmuje Zespół Pałacowy i Park Morysin i przebiega rzeką Wilanówką włączając rzekę, ul. Vogla włączając ulicę, Jeziorem Wilanowskim włączając jezioro, ciekiem do ul. Przyczółkowskiej, Al. Wilanowską do ul. Sobieskiego i z powrotem Al. Wilanowską do cmentarza włączając cmentarz, przecina ul. Wiertniczą, dalej ul. Janczarów do ul. Biedronki i do brzegu Jeziora Wilanowskiego włączając jezioro i zachodnią stronę cieku łączącego Jezioro Wilanowskie z rzeką Wilanówką.[47]

Warszawa – Zespół Stacji Filtrów Williama Lindleya

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości techniczne, historyczne, architektoniczne oraz przestrzenne, materialne i niematerialne, pochodzącego z drugiej połowy XIX w. i początku XX w. zabytkowego zespołu zabudowań i urządzeń uzdatniających wodę, utrzymanych do dziś w doskonałym stanie oraz nadal użytkowanych zgodnie ze swoim pierwotnym przeznaczeniem.

Obszar pomnika historii obejmuje zabudowania i infrastrukturę związaną z funkcjonowaniem stacji filtrów z systemem oczyszczania wody oraz komponowaną zieleń w granicach działki nr 1 (obręb 20103) biegnących wzdłuż murowanego ogrodzenia zespołu, od południa ul. Filtrową, od północy ul. Koszykową, od zachodu ul. Raszyńską, od wschodu ul. Ludwika Krzywickiego.[48]

Wieliczka – kopalnia soli

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wyjątkowość, unikatowość na skalę europejską, wartości artystyczne, walory przyrodnicze oraz pełną autentyczność, kopalni soli jako jedynego czynnego od XIII w. obiektu górniczego na świecie, którego urządzenia techniczne ilustrują wszystkie etapy rozwoju techniki górniczej w różnych epokach historycznych.

Kopalnia jest położona pod miastem Wieliczka na dziewięciu różnych poziomach, od 57 m do 327 m. Wyrobiska eksploatacyjne rozciągają się na długości ok. 5,5 km wzdłuż osi WE i na szerokości ok. 1,5 km wzdłuż osi NS. Zachowane wyrobiska oryginalne obejmują 2040 komór i ok. 300 km chodników, o łącznej objętości pustek poeksploatacyjnych wynoszącej ok. 7,5 mln m3, a w szczególności:

poziomy I-II    - całość,

poziom III      - całość, z wyjątkiem obszaru na wschód od szybu "Buczek" -   eksploatowanego metodą ługowania,

poziom IV       - na wschodzie pod filar "Buczka" włącznie,

poziom V        - na wschodzie jak wyżej, na zachodzie pod szyb "Kościuszko" włącznie,

poziom VI       - całość, z wyjątkiem obszaru na zachód od szybu "Kościuszko",

poziom VII      - jak wyżej,

poziom VIII     - całość jako ważna geologicznie i typowa dla współczesnej eksploatacji.[49]

Wrocław – Hala Stulecia

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości architektoniczne i przestrzenne, budowli uznawanej za jedno z najważniejszych dzieł architektury światowej XX stulecia. Granica zespołu zabytkowego obejmuje Halę Stulecia wraz z towarzyszącymi budynkami i otoczeniem parkowym, położonym na obszarze ograniczonym ulicami: Adama Mickiewicza, Mikołaja Kopernika i Zygmunta Wróblewskiego, na który składają się działki geodezyjne w obrębie Zalesie: AM 15 działki nr 29 i 31, AM 16 działki nr 2, 3, 4, 5, 6/1, 6/2, AM 17 działka nr 1, AM 18 działka nr 1.[50]

Wrocław - zespół historycznego centrum

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości urbanistyczne i niematerialne, obszaru miasta średniowiecznego, najstarszego zespołu osadniczego na wyspach z wykształconą w średniowieczu siecią układu ulic, będącego w XIII w. jednym z większych miast Europy i jednym z największych w Polsce.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje historyczne centrum miasta: Stare i Nowe Miasto oraz wyspy odrzańskie i przebiega Mostem Uniwersyteckim, ulicami: Drobnera, przez pl. Bema, Sienkiewicza, Wyszyńskiego, Mostem Pokoju, Al. Słowackiego, Krasińskiego, Traugutta, Podwalem, południowym brzegiem Dolnej Odry, do Mostu Uniwersyteckiego.[51]

Wyspa - Ostrów Lednicki

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na unikatowe wartości historyczne, architektoniczne, materialne i niematerialne, najstarszego reliktu chrześcijańskiej architektury Polan, miejsca chrztu w 966 r. i historycznego dokumentu początków polskiej cywilizacji chrześcijańskiej i zachodniej.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje wyspę Ostrów Lednicki na Jeziorze Lednickim, wieś Lednogóra, gmina Łubowo, województwo poznańskie, opisanej w księdze wieczystej z dnia 5 grudnia 1930 r. Rybitwy I, karta L3, dz. II.[52]

Zamość - historyczny zespół miasta w zasięgu obwarowań XIX wieku

(uchylone)

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne oraz wartości niematerialne, miasta renesansowego, wybitnego osiągnięcia urbanistyki europejskiej XVI w., oraz zespołu fortyfikacji obrazującego przemiany architektury militarnej od XVI do XIX wieku.

Granica zespołu zabytkowego obejmuje historyczną część miasta w zasięgu fortyfikacji z XIX w. i przebiega od ul. Piłsudskiego wzdłuż granicy Parku Miejskiego z wyłączeniem budynku Urzędu Wojewódzkiego, linią obwarowań XIX w., ulicami: Okopową, Krysińskiego, granicą Parku Miejskiego do rzeki Łabuńki, wzdłuż rzeki Łabuńki włączając rzekę, dalej obejmuje Rotundę i ponownie do rzeki Łabuńki biegnie jej południowym brzegiem, przecina ul. Szczebrzeską i dalej ul. Podgroble z włączeniem ulicy, przecina ul. Królowej Jadwigi i wzdłuż wschodniego ogrodzenia klubu sportowego dochodzi do cieku z włączeniem cieku (w Parku Miejskim) i ulicami: Sadową i Studzienną do ul. Piłsudskiego.[53]

Zespół dawnego opactwa cysterskiego w Lądzie nad Wartą

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne oraz wartości niematerialne, wysokiej klasy gotycko-barokowego zespołu klasztornego. Obszar pomnika historii obejmuje historycznie ukształtowaną przestrzeń opactwa cysterskiego z kościołem, klasztorem, towarzyszącą zabudową, przykościelnym parkiem, ogrodem w zachodniej części założenia oraz ogrodem i łąką w obrębie wyspy oddzielonej od zespołu zabudowań starorzeczem Warty. Granica obszaru przebiega wschodnią granicą działek nr 513 i nr 516/3 wzdłuż zachodniej strony brukowanej drogi, mija wąską odnogę starorzecza Warty, biegnie wschodnią, następnie południową i zachodnią granicą działki nr 516/4, przecina starorzecze Warty, dochodzi do południowej granicy działki nr 516/1, skręca w prawo południową granicą działki nr 516/1 do murowanego ogrodzenia dziedzińca gospodarczego klasztoru i biegnie wzdłuż ogrodzenia pokrywającego się z zachodnią granicą działek nr 516/2 i nr 513, następnie skręca w prawo po linii ogrodzenia i dochodzi do brukowanej drogi.[54]

Zespół klasztorny Kongregacji Oratorium św. Filipa Neri, Gostyń-Głogówko

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie, ze względu na wartości historyczne, przestrzenne, architektoniczne i artystyczne oraz wartości niematerialne zespołu, który od powstania w XVII wieku przetrwał jako jednolity stylowo i jest wyjątkowym przykładem pełnego baroku włoskiego w Polsce. Obszar pomnika historii obejmuje historycznie ukształtowaną przestrzeń zespołu klasztornego Gostyń-Głogówko, w skład którego wchodzą: kościół, klasztor z całą zabudową, placem kultowym i ogrodami — działki (w obrębie Piaski, arkusz 1) oznaczone: nr 802 i część nr 803, kaplica przy cudownym êródle — nr 800, droga powiatowa do klasztoru i Drzęczewa — nr 873/2, dawny szpital wraz z przedpolem klasztoru — nr 793, nr 794, nr 795, nr 796, nr 797, nr 798, nr 799, nr 801.  Granica obszaru przebiega: po północnej granicy działki nr 801, przecinając drogę do wsi Bogusławki, północną granicą działki nr 873/2 do północno-wschodniego narożnika muru klasztornego, na wysokości którego granica skręca na południe, przecina drogę i przebiega wzdłuż muru klasztornego, wyznaczającego wschodnią granicę działki nr 802 do południowo-wschodniego narożnika muru, gdzie skręca na zachód i biegnie po działce nr 803 wzdłuż muru klasztornego oraz po zewnętrznym obrysie budynków dziedzińca gospodarczego i murze dziedzińca reprezentacyjnego klasztoru do wschodniego skraju drogi do klasztoru, przecina ją i skręca na południe wzdłuż wschodniej granicy działek nr 799 i nr 800, następnie biegnie wzdłuż południowej krawędzi działki nr 799, w której narożniku południowo-zachodnim skręca na północ i przebiega wzdłuż zachodniej granicy działek nr 799, nr 798, nr 797, przecina działkę nr 795 (droga) i po zachodniej granicy działki nr 793 dochodzi do działki nr 801. [55]

Żagań — poaugustiański zespół klasztorny

Obszar pomnika historii obejmuje historycznie ukształtowaną przestrzeń klasztoru z kościołem pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, zabudowaniami klasztornymi, konwiktem, spichlerzem oraz terenem ogrodu klasztornego i Placem Klasztornym. Granica obszaru przebiega wzdłuż linii muru klasztornego od ulicy Jana Pawła II północną i wschodnią granicą działki nr 1140 (obręb 0002), dochodzi do zabudowań klasztornych i skręca na wschód wzdłuż linii murów miejskich, dalej skręca na południe i biegnie ponownie granicą działki nr 1140, przecina brukowany trakt łączący ulicę Sobieskiego z klasztorem, mija budynek przy Placu Klasztornym 8 wzdłuż jego elewacji, dochodzi do północnej granicy działki nr 1144 (obręb 0002), skręca na północny zachód, obejmując cały teren Placu Klasztornego, i dochodzi do kamienicy mieszkalnej przy Placu Klasztornym 6, następnie biegnie po jej obrysie oraz po obrysie sąsiedniej kamienicy przy Placu Klasztornym 5 (wyłączając te dwa budynki), dalej biegnie po obrysie spichlerza (włączając ten budynek), dochodzi do skrzydła konwiktu, biegnie wzdłuż jego zewnętrznej elewacji, skręca na północ wzdłuż muru klasztornego i dochodzi do ulicy Jana Pawła II. [56]

Żyrardów – XIX-wieczna Osada Fabryczna

Celem ochrony pomnika historii jest zachowanie ze względu na wartości artystyczne i kulturowe oraz autentyzm historycznego układu urbanistyczno-architektonicznego osady fabrycznej, będącej świadectwem świetności przemysłu lniarskiego na ziemiach Królestwa Polskiego, nowatorskiej myśli urbanistycznej, a także jednego z największych XIX-wiecznych ośrodków przędzalniczych w Europie. Obszar pomnika historii obejmuje przyfabryczne osiedle domów robotniczych wraz z budynkami użyteczności publicznej, dawną „dzielnicę willową” wraz z parkiem miejskim im. K.A. Dittricha oraz teren zakładu lniarskiego. Granica pomnika biegnie od ul. Radziwiłłowskiej w kierunku północno--zachodnim wzdłuż rzeki Pisi Gągoliny (z włączeniem koryta rzeki), skręca w kierunku północno-wschodnim i przechodzi w drogę wewnętrzną prowadzącą od kanału do ul. Działkowej (z wyłączeniem drogi), dalej ulicami: 1 Maja (z włączeniem ulicy) i Waryńskiego (z wyłączeniem ulicy), skręca na południowy wschód w wewnętrzną ulicę dojazdową na terenie szpitala (z włączeniem ulicy), po czym w kierunku północno-wschodnim biegnie dalej na tyłach posesji położonych przy ul. Limanowskiego (od nr 12 do nr 26), skręca w kierunku południowo-wschodnim w ul. Ossowskiego (z wyłączeniem ulicy), dalej skręca na południowy zachód i biegnie na tyłach posesji położonych przy ul. Kościuszki (od nr 29 do nr 43), dochodzi do południowo-wschodniego narożnika budynku przy ul. Kościelnej 8 i biegnie dalej w linii prostej aż do skrzyżowania ul. Mireckiego z al. Partyzantów, skręca w ul. Mireckiego i wzdłuż tej ulicy (z wyłączeniem ulicy) dochodzi do elewacji południowo-wschodniej budynku Tkalni Żakardowej przy ul. 1 Maja 41a, przechodzi w ul. Lniarską i ul. Nowy Świat (z włączeniem ulic), następnie skręca w ul. Okrzei (z wyłączeniem ulicy), biegnie linią torów kolejowych do ul. Radziwiłłowskiej i wzdłuż tej ulicy dochodzi do koryta rzeki Pisi Gągoliny. [57]