Kościół św. Antoniego

Zbudowany wg proj. nieznanego architekta wt. przez M. Bienera z udziałem czeladnika Martina Lófflera (sklepienie) dla franciszkanów reformatów, którzy parcelę bud. przy dzisiejszej ul. św. Antoniego otrzymali w 1679 jako rekompensatę od miasta za odebrany im w 1522 klasztor Bernardynów. W głębi działki rozpoczęto wówczas budowę klasztoru (ukończony 1694), wznosząc również prowizoryczny drewn. kościółek poświęcony św. Antoniemu z Padwy. Budowę ob. mur. kościoła, na pn. od klasztoru, rozpoczęto w 1685. 10 V bp Franciszek Ludwik poświęcił kamień węgielny. Prace murarskie i ciesielskie trwały do grudnia 1692. Po wykonaniu ołtarza gt. i 7 bocznych w 1710 k. konsekrowano. W 1793 król prus. Fryderyk II przekazał klasztor elżbietankom, które urządziły w nim szpital. Po II wojnie świat, k. przejęli poi. salezjanie, w 1987 duchowieństwo diecezjalne, a w 1998 paulini z Jasnej Góry.

Ten pierwszy we W. kościół barok, ma kilka cech charakterystycznych dla architektury rzym. epoki kontrreformacji: dostosowanie się do linii zabudowy z fasadą szczytową zwróconą do ulicy, ujętą w 2 obeliski, z figurą św. Antoniego nad gt. wejściem, oraz plan nawiązujący do II Gesu (świątyni jezuitów w Rzymie). Na wt. architekta oprócz przekazów źródłowych wskazują także poprawnie użyte klas, formy: półkoliste arkady, doryckie pilastry i belkowania oraz harmonijne proporcje. Wieża ukryta jest w głębi, przy prezbiterium.

Architektura k. ma jednak również znamiona środkowoeur. baroku: wertykalizm, a przede wszystkim pierwsze na Śląsku halowo-emporowe wnętrze umożliwiające pomieszczenie większej liczby wiernych, równomiernie oświetlone poprzez okna kaplic i empor. Filary ścienne dźwigające kolebkowe sklepienie nawy wydzielają po obu jej stronach po 3 płytkie kaplice, połączone ze sobą przejściami, oraz empory ponad nimi. Węższe od nawy gt. prostokątne prezbiterium zaakcentowano monumentalnym tukiem tęczowym, przy którym od wsch. umieszczono klasycyst. kazalnicę (ok. 1795). Od zach. przylega do niego d. kaplica Loretańska (ob. św. Elżbiety).

Częściowo zachowało się pierwotne wyposażenie k. z pocz. XVIII w.: ołtarz gt., 4 boczne w kaplicach od zach. i jeden we wsch., z rzeźbami przypisywanymi J. G. Urbansky’emu i Christophowi Kónigerowi oraz obrazami prawdopodobnie Antona Polckego i Johanna Christopha Lischki, pasierba Michaela Leopolda Willmanna. Dwa pozostałe ołtarze w kaplicach pochodzą z ok. 1740.

Jan Wrabec