Augustówek – dawna podmiejska rezydencja króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w południowo-zachodniej części Grodna. Spalony przez wycofujących się Rosjan w 1915 roku i nieodbudowany.
Założenie powstało w 2 poł.XVIII wieku na terenie leżącym obecnie w południowo-zachodniej części miasta, na lewym brzegu Niemna w okolicach dzisiejszej ulicy Riepina. Pałac zbudował według projektu włoskiego architekta Giuseppe de Sacco lub wg projektu Ferdynanda Naxa, podskarbi Wielkiego Księstwa Litewskiego Antoni Tyzenhaus. Nazwę nadano na cześć panującego ówcześnie króla Polski i Wielkiego Księcia Litewskiego.
Król zatrzymywał się w pałacyku w celach prywatnych dla odpoczynku, gdy przebywał na zamku w Grodnie od stycznia 1795 r. do lutego 1797 r., co wynika z zapisów urzędowych raportów hrabiego Eliasza Bezborodki. Relacjonuje on: „ 28 maja (1795 r.) …wieczorem król przejeżdżał się konno za Niemen. W Łosośnie przypatrywał się mustrze batalionu strzelców, zajeżdżał do pałacu w Augustówku i o 10 wieczorem wrócił do zamku”.
Po ostatnim rozbiorze Polski Augustówek został nadany generałowi Maurycemu hr. De Laçy za zasługi w wojnie rosyjsko-tureckiej. W archiwum domowym w Augustówku do pierwszej wojny światowej przechowywano jakoby listy Napoleona Bonaparte do generała pełne uznania dla jego zasług bojowych.
Obdarowany hrabia zamieszkał w królewskim pałacyku, ale fikcyjnie sprzedał go przyjacielowi, Karolowi hr. Medemowi, aby odsunąć od dziedziczenia swojego syna, którego postępowania nie akceptował. Majątek ten liczył wówczas wraz z sąsiednimi folwarkami i wsiami ok. 12 tysięcy hektarów. Hrabia Medem był właścicielem Augustówka dość krótko, bo już w 1820 r. odstąpił go siostrzeńcowi generała Maurycego hr. de Laçy, kapitanowi wojsk angielskich, Patrykowi O'Brien de Laçy, usynowionemu wcześniej przez generała i który połączył dwa nazwiska w jedno – O’Brien de Laçy. Przypuszczalnie to Karol Medem ufundował kaplicę pw. św.św. Piotra i Pawła, która w 1821 r. stanęła w połowie topolowo-klonowej alei, w pobliżu istniejącej tam od 1794 roku i istniejącej do dzisiaj karczmy.
Patryk O’Brien de Laçy osiedliwszy się na ziemiach polskich szybko nawiązał kontakt z sąsiadującymi z Augustówkiem polskimi rodzinami ziemiańskimi Druckich – Lubeckch, Czetwertyńskich i Niemcewiczów oraz sam się spolonizował oraz wychował jako Polaków swoich potomków. Spośród sześciorga dzieci jakie miał z Julią von Damme troje zawarło związki małżeńskie z polskimi arystokratami. Dawny pałacyk króla z przyległymi folwarkami odziedziczył syn Patryka i Julii, Aleksander O'Brien de Laçy, żonaty z Gabrielą Radowicką. Aleksander też miał sześcioro dzieci, które obdzielił odziedziczonym majątkiem.
W latach 1912 -1914 prowadzono przebudowę pałacu według projektu Mariana Baehra, pokrywając dach dachówką w miejsce blachy i usuwając zniekształcenia z XIX wieku.
Od 1908 r., tj. od śmierci Aleksandra O'Brien de Laçy, który odziedziczył Augustówek z kilkoma przyległymi folwarkami, pozostałe po nim majętności były jakiś czas we wspólnym władaniu wdowy, synów – Maurycego jun., Terencjusza i Patryka oraz córek – Marii Jahołkowskiej, Genowefy Zembrzuskiej i Aleksandry hr. Miączyńskiej. Taki stan prawny trwał do 1921 r., kiedy to nastąpił układ familijny, na podstawie którego Augustówek podzielony został na dwie części. Jedną wraz z pałacem otrzymał wówczas pułkownik wojska polskiego, Terencjusz O'Brien de Laçy, druga wraz z dawną karczmą i kaplicą z grobami rodzinnymi przypadła jego młodszemu bratu, Maurycemu O'Brien de Laçy, który utrzymaną w stylu stanisławowskim karczmę przebudował na piękny dwór i w nim urządził sobie nową siedzibę.
Pałac był budynkiem dwukondygnacyjnym w środkowej części, z jednokondygnacyjnymi częściami bocznymi. Ściany zewnętrzne były zbudowane z ciosanego kamienia. Wewnątrz użyto technologii połączenia cegły z drewnem, czyli tak zwanego „Muru pruskiego”. Część piętrową budynku nakrywał wygięty półkoliście dach, a parterową wysoki czterospadowy. Trzy zamknięte łukowato porte-fenêtry na piętrze, toskańskie pilastry między nimi, sztukaterie w postaci roślinnych girland, bonie na arkadach, fryz z tryglifami i rodowymi herbami na metopach ozdobiły ryzalit. Parterowe części boczne nie otrzymały już tak bogatych dekoracji. Elewacja ogrodowa również posiadała dwukondygnacyjny ryzalit, był on jednak trójboczny, a trzy zamknięte łukowato porte-fenêtry znalazły się na parterze, a nie na piętrze, gdzie zamiast nich widniały trzy wysokie, prostokątne okna. Pozostałe dekoracje były podobne do tych, które zdobiły elewację frontową. Na fryzie ponad głowicam pilastrów umieszczono w metopach na przemian herbowe "Ciołki" Poniatowskich i inicjały królewskie ASR. W początkach połowy XIX wieku wybudowano na obu krańcach krótkiej bryły jednosiowe i wysunięte skrzydła przypominające alkierze. Piętro pierwotnie mieściło tylko jedną salę teatralną.
Przed frontonem pałacu urządzono kolisty gazon, otoczony szeroką drogą dla pojazdów, a na przestrzał biegła ścieżka dla pieszych do okazałej bramy wjazdowej. Po obu stronach gazonu stanęły dwie parterowe oficyny, pięcioosiowe, pozbawione - poza boniami na narożnikach - jakichkolwiek dekoracji. Jedna z nich służyła za kuchnię i spiżarnię, w drugiej mieściła się administracja i mieszkała służba.
W czasie I wojny światowej pałac w 1915 roku spłonął wraz z zabytkowymi meblami i innymi cennymi zbiorami na skutek podpalenia przez uciekające przed Niemcami wojska rosyjskie. Po spaleniu się pałacu zachowały się oficyny i w jednej z nich zamieszkał płk Terencjusz O'Brien de Laçy. Rezydencję Augustówek otaczał około 20-hektarowy park o założeniu regularnym z wykopanym podłużnym stawem. Z czasem park zaczął nabierać cech krajobrazowych. Do pałacu wiodły aleje dojazdowe, z których jedna prowadziła od bramy do odległego o półtora kilometra Niemna. Park ten zachował się jedynie szczątkowo.
Źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Pa%C5%82ac_August%C3%B3wek_w_Grodnie
(6 realizacji),