Zespół klasztorny - Archiopactwo Cystersów został założony przez Jana Gryfita, arcybiskupa gnieźnieńskiego, który sprowadził zakonników z Morimond w Burgundii. Był to pierwszy na ówczesnych ziemiach polskich klasztor cysterski. Opactwo nazywane było „Mniejszym Morymundem” ( Morimundus Minor).
W jego skład wchodzą:
- trójnawowy kościół błogosławionego Wincentego Kadłubka z transeptem,
- pozostałości zabudowań klasztornych, z których do dziś dnia zachowały się gruntownie przebudowane dwa skrzydła klasztorne z gotyckimi krużgankami, w tym kaplica,
- dzwonnica,
- Pałac Opacki,
- seminarium Nauczycielskie.
Zarówno pierwotny kościół, jak i zabudowania klasztorne zbudowane były w stylu romańskim. Do bryły kościoła w XVIII w. dobudowano 2 kaplice i dwuwieżową fasadę wschodnią w stylu barokowym. Wnętrze kościoła posiada dziś wystrój barokowy. Na uwagę zasługują późnoromańskie wsporniki w kaplicach południowych. W jednej z kaplic znajduje się ołtarz grobowy bł. Wincentego Kadłubka z posrebrzaną trumną oraz jego świętymi relikwiami. Bł. Wincenty Kadłubek przebywał w klasztorze w latach 1218- 1223 (w 1218 r. jako pierwszy Polak wstąpił do cystersów w Jędrzejowie, tutaj też zmarł, beatyfikowany w 1764 r.).
Na początku XII w. w pobliżu źródeł Białej Nidy, nad Brzeźnicą (dziś tereny Jędrzejowa) został wzniesiony przez Jaksów-Gryfitów rodowy kościół św. Wojciecha wraz z rezydencją. Kościół ten konsekrował biskup krakowski Maurus, a uposażył jego następca Radost Gaudensjusz herbu Poraj.
Przypuszczalnie rezydencja i kościół mogły być siedzibą kanonika krakowskiego Janika Jaksy-Gryfity, który, wraz ze swym bratem Klemensem z Klimontowa, palatynem krakowskim, ufundował pierwszy klasztor cystersów na ziemiach polskich. Miejsce to określane było w dokumencie fundacyjnym cystersów jako Brynsich, Bryszyn, Brzeźnica.
W 1114 r. przybył tu z opactwa Morimond w Szampanii konwent cystersów pod przewodnictwem o. Mikołaja, sprowadzony przez późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego Janika.
Klasztor w Brzeźnicy założono w 1140 r. jako 21 filię Morimondu. Otrzymał on nazwę Morimondus Minor (Morimond Mniejszy). Cystersi zorganizowali osadę dla ludności, którą później nazwano Jędrzejowem (Andreovia). Nazwa prawdopodobnie pochodzi od imienia patrona wschodu św. Andrzeja Apostoła, gdzie cystersi prowadzili misję, stąd Andreovia, czyli Droga św. Andrzeja. Fundator, Jan Gryfita, uposażył klasztor częścią swego majątku rodowego. Klasztor jędrzejowski w roku 1149 otrzymał akt erekcji do rangi opactwa. Bolesław Kędzierzawy nadał wówczas przywilej fundacyjny, zwalniając od danin i ciężarów książęcych.
Uroczystej konsekracji nowego kościoła, poświęconego Wniebowziętej Najświętszej Maryi Pannie, patronce zakonu cysterskiego, dokonał w 1210 roku biskup krakowski Wincenty Kadłubek. Opatowi Janowi II Jędrzejów zawdzięcza, że z klasztornej osady stał się miastem. Przywilej lokacyjny na prawie średzkim otrzymał w 1271 roku od księcia Bolesława Wstydliwego.
Pod koniec średniowiecza, w roku 1447, opatem został Mikołaj Odrowąż z Rembieszyc. Wytyczył on plan gruntownej przebudowy klasztoru oraz modernizacji kościoła klasztornego. W 1475 r. przebudował klasztor z krużgankami, wprowadził gotyk do romańskiego kościoła, zbudował odrębny budynek opatówki z hospicjum. Do prac artystycznych w opactwie zapraszał mistrzów. Pracował tu Wit Stwosz i krakowscy złotnicy: Mikołaj Kregler i Mikołaj Breimer. W miejsce zniszczonego XII-wiecznego kościółka parafialnego zbudował w 1479 nowy, gotycki kościół (dziś św. Trójcy). Centralnymi budowlami powstających opactw były bazylika bezwieżowa na planie krzyża łacińskiego i klasztor skupiony wokół wirydarza. Pozostałe budynki spełniały rolę pomocniczą, głównie gospodarczą.
W 1800 klasztor spłonął, w wyniku pożaru zniszczeniu uległa biblioteka klasztorna.
Zakon cysterski skasowano w 1819 r., w 1831 w budynkach poklasztornych powstał szpital wojenny, a ostatni cysters Wilhelm Ulawski zmarł w roku 1855. Obowiązki duszpasterskie przejęli oo. reformaci. Gdy w 1870 r. Jędrzejów utracił prawa miejskie reformatów usunięto z klasztoru za poparcie powstania styczniowego. W 1872 r. władze rosyjskie umieściły w gmachu poklasztornym seminarium nauczycielskie. Cystersi wrócili do Jędrzejowa dopiero w 1945 roku. W 1953 klasztor jędrzejowski został podniesiony do rangi przeoratu, a w 1989 nadano mu ponownie rangę opactwa.
___________________________________________________________________________
Wikipedia http://pl.wikipedia.org/wiki/Archiopactwo_Cysters%C3%B3w_w_J%C4%99drzejowie
