Kalwaria Pakoska, zwana także Kujawską Jerozolimą, to zespół 24 kaplic, kościoła i dróżek je łączących. Niekiedy do zespołu włącza sie także klasztor i kościół św. Bonawentury., a także Klasztorek, czyli obecną plebanię (dom parafialny) przy Kościele Ukrzyżowania.
W 1628 roku miejscowy proboszcz, ks. Wojciech Kęsicki, wytyczył na gruntach Działyńskich dróżki kalwaryjskie. Rok później Działyńscy ofiarowali te grunta parafii. Z początku stacje Drogi Krzyżowej były wyznaczone drewnianymi krzyżami, dopiero 15 lat później zaczęły powstawać murowane kaplice. Jako pierwsze postały te na wschodnim brzegu Noteci. Pozostałe zostały zbudowane w II połowie XVII wieku.
Całość rozplanowania kalwaryjskiego powstała w oparciu o wydany w Kolonii w 1584 roku opis Jerozolimy sporządzony przez holenderskiego mnicha, Christianusa Cruciusa Adrichomiusa, noszący przydługi jak na dzisiejsze standardy tytuł: Urbis Hierosolimae quemadmodum ea Christi tempore floruit, et suburbanorum eius brevis descriptio. De locis item, quae Iesu Christi et sanctorum passione ac gestis nobilitata sunt brevis commentarius. Omnibus christianis lectu utilis, Sacrae vero Scripturae interpretibus necessarius. Adiuncta est topographica delineatio ad vivum aeneis formis expressa, cui numeri toto libro notati exacte respondent Christiano Adrichomio Delpho auctore.
Kalwaria, od 1647 roku, z przerwami uwrunkowanymi wydarzeniami historycznymi, była w zarządzie zakonu franciszkanów reformatów. Kaplice były kilkukrotnie odnawiane. Miało to miejsce m.in. w latach: 1925-26, 2008-09.
Na założenie kalwaryjskie składa sie kilka grup kaplic. Pierwszą z nich jest grupa kaplic stojąca na wzgórzu na prawym, wschodnim brzegu Noteci, symbolizującym Górę Oliwną. Zjajdziemy tu kaplice od I do V. Do miasta (zarówno lokacyjnego jak i symbolicznego) wchodzimy przez Bramę Jerozolimską (VI), stojącą obok współczesnego mostu.
Drugim zespołem kaplic są te symbolizujące Górę Syjon wraz z przylegającym do niej Dolnym Miastem Jerozolimy. To kaplice od VII do X.
Trzeci zespół kaplic (XI-XVI) symbolizuje Górne Miasto. Wytyczono tam niewielki plac, symbolizujący Rynek Jerozolimski. To ten, na którym dużo później zbudowano fontannę, nie mającą z samą Kalwarią historycznego związku. Na końcu tej grupy kaplic znajdują sie kaplice (XVII-XIX) związane ze św. Weroniką.
Ostatni zespół kaplic znajduje się na Wzgórzu Ludkowskim, symbolizującym Wzgórze Kalwaryjskie. Znajdziemy tam pozostałe kaplice i Kościół Ukrzyżowania oraz Klasztorek.
Kalwaria została wbudowana w tkankę miejską, zaś w samą Kalwarię wmieszano wiele elementów, które choć nie stanowią części jej założenia, tworzą z nią mniej lub bardziej harmonijną całość. Mam tu na myśli rozmaite rzeźby, pomniki, figury, ale także cmentarze czy powstającą od lat infrastrukturę turystyczną.
żródła: 1. A. Wędzki, H. Chmielnik Eko-Park Pakość-Kalwaria; 2. Karty Zabytku (zabytek.pl); 3. Materiały ze strony pakosc-kalwaria.franciszkanie.net; 4. pl.wikipedia.org/wiki/Kalwaria_Pakoska
