Krzyże pokutne

KRZYŻE POKUTNE to (stworzony dawniej pod tą nazwą) dział obejmujący krzyże kamienne - grubo ciosane, najczęściej wykonane z piaskowca w dużej mierze opatrzone różnymi znakami i rytami; stojące często na uboczach dróg czy rzadko uczęszczanych traktach. Inne spotykamy na cmentarzach przykościelnych (wolno stojace lub wmurowane w mury przykościelne), przed kościołami (lub w obrębie ich murów), w centrum miejscowości lub innych miejscach.
Krzyże "pokutne" to węższa grupa wśród omawianych zabytków. To raczej krzyże pojednania (od słowa "compositio" - traktaty pojednawcze, ugodowe), którą zawierała rodzina zabitego ze sprawcą zbrodni. Dzięki takiej ugodzie unikano zemsty rodowej (vendetty) a sprawca czynu oprócz ufundowania krzyża (lub kapliczki) czasami z wyrytymi narzędziami zbrodni (miecz, włócznia, kusza, strzała, nóż, pałka, halabarda, topór, siekiera, maczuga, sierp, łopata, pistolet skałkowy, łuk, widły itp.) umieszczonego na miejscu zabójstwa musiał spełnić kilka warunków np. podjąć pielgrzymkę do miejsc świętych (np. Rzym, Jerozolima, Akwizgran, Compostella lub sfinansować ją innym ew. odbyć krótszą niż zasądzał wyrok a różnicę w cenie przezanaczyć na potrzeby kościoła lub klasztoru), wypłacić pewną sumę rodzinie zabitego (lub płacić ją regularnie np. na utrzymanie wdowy i dzieci po zabitym), opłacić koszty procesu i np. wypitego przez członków przewodu sadowego wina lub piwa, pokryć koszty pogrzebu, opłacić koszty lekarzowi udzielającemu pomocy ofierze, ufundować świece woskowe dla kościoła czy zamówić wyznaczoną wyrokiem ilość mszy świętych żałobnych itp. Wskazuje to na odmienny niż przyjmuje się od kilkudziesięciu lat charakter tych zabytków to nie pokuta a akt przebaczenia i zgody leżał u podstaw postawienia krzyża. Niestety większośc krzyży nie posiada pewnie poświadczonej metryki historycznej i ich przynależność do grupy krzyży "pokutnych" a raczej krzyży pojednania (taka terminologia obowiązuje w ościennych Czechach czy w Niemczech) określa się na podstawie rytów, napisów o okolicznościach zbrodni czy wyraźnych podobieństw formalnych do udokumentowanych zabytków. Wraz z wprowadzeniem w 1532 r. przez cesarza Karola V nowego kodeksu karnego - Constitutio Criminalis Carolina dawne prawo (ustanowione ok. 1300 r.) straciło swą moc wiążącą. Od tego momentu krzyż przestał być znakiem pojednania jak to miało miejsce od XIV do l. 30. XVI w. Zwyczajowo stawiała go czasami rodzina zmarłego (porażonego piorunem, stratowanego przez konia czy zabitego w czasie przenoszenia utargu z handlu itp.) dla uczenia jego pamięci. Musimy liczyć się więc i z tym, że część rzekomych zabytków "pokutnych" to również krzyże graniczne lub właśnie pamiątkowe (a wyryte narzędzia np. nożyce do strzyżenia owiec, precle(!), kielich, kielnia murarska, koła furmanki mogą być atrybutami ofiary a nie narzędziami zbrodni). Jest też możliwa sytuacja odwrotna gdy krzyż pierwotnie "pokutny" został później opatrzony pamiątkowym napisem odnoszacym się do późniejszych czasów (np. ukazywał poziom wód powodziowych). Tak więc odnośmy się z większą ostrożnością kwalifikując krzyże do tej grupy. Pewni jesteśmy ich charakteru pojednawczego (czy tradycyjnie zwanego "pokutnym") gdy wiemy o istnieniu poświadczonego dokumentu odnoszacego się konkretnie do określonego zabytku i dopiero wówczas możemy definiować ich funkcję. [TW40] 30.06.2010