Mury miejskie

Mury obronne wzniesione na obwodzie miasta miały początkowo wysokość około 5,5 m w związku z czym nie można ich było uznać za wysokie. Miały za to imponującą, jak na owe czasy, grubość ponad 2,5 m. W wiekach XVI i XVII były kilkukrotnie modernizowane i podwyższone o ok 1,5 metra miejscami dochodząc do 8 metrów.9 Były to budowle ceglane zbudowane na fundamentach z kamieni polnych. Ich przebieg wytyczają zachowane do dnia dzisiejszego fragmenty oraz podziały własnościowe. Mury ciągnęły się wzdłuż ul. Wałowej, gdzie do dziś zachowane są fragmenty w pełnej wysokości, do narożnika południowo-zachodniego na wprost wylotu dzisiejszej ul. Stare Miasto, następnie niemal prostopadle do ulic Żytniej i Szpitalnej, wzdłuż granic ostatnich posesji przy ulicach, a dalej łukiem wewnątrz posesji przy dzisiejszej ul. Reja do bramy Lubelskiej, która znajdowała się na osi ul. Rwańskiej przy posesji nr 16. Ich łączna długość wynosiła ponad 1100 metrów.10

Kamienna podmurówka miała wysokość 1,4 m. Mur właściwy, wzniesiony w wątku wendyjskim, zwieńczono krenelażem bez strzelnic o grubości 42 cm. Szerokość blank dochodziła do 2 m, a prześwitów do 65 cm.11 Mury otoczone były fosą umocnioną palowaniem i zasilaną wodą z południowego dopływu Mlecznej.12 Jej głębokość wynosiła ok 5,5 m.13 Od wewnątrz obiegała je ulica przymurna, która zanikała na wysokości zamku królewskiego, wpisanego w obwód murów. Rozbudowa w XVI i XVII w., a także powstanie zespołu budynków kolegium pijarów zatarło jej regularny przebieg.14

Mur wzmacniały baszty otwarte do wewnątrz i zwieńczonych blankowaniem. Ich dokładna liczba jest ciężka do ustalenia jednak przyjmuje się, że mogło być ich około 27.15 Były one czworoboczne i wysunięte przed linię murów oraz nieco od nich wyższe. Odległość pomiędzy poszczególnymi basztami wynosiła od 30 do 40 m.16 Podobnie jak mur zwieńczone były krenelażem pozbawionym strzelnic. Jedna z nich, pełniąca funkcję więzienia, musiała być zamknięta od strony miasta.17

Do miasta prowadziły trzy bramy: Lubelska u wylotu ul. Rwańskiej, Piotrkowska u wylotu ul. Szpitalnej i Iłżecka u wylotu ul. Krakowskiej.18 Rozmieszczenie bram związane było z przekształceniem sieci drożnej w okolicach miasta. Największe znaczenie miały tu szlaki handlowe przebiegające ze wschodu na zachód i północny zachód. Od strony wschodniej miasta, przed bramą Lubelską już w XV w. wykształcił się plac przedbramia świadczący o znaczeniu tego węzła drogowego. Zbiegały się w tym miejscu trzy trakty, z których najważniejszy prowadził z Rusi przez Chełm i Lublin do Radomia. Dwa pozostałe miały większe znaczenie lokalne i wiodły z Kozienic przez Rajec i Jedlnię oraz z Tarczyna przez Białobrzegi, Wielogórę i Firlej.19 W latach późniejszych rośnie znaczenie traktu prowadzącego z Krakowa na Litwę, który przebiegał przez Radom i Kozienice, i który był wielokrotnie wymieniany przy przejazdach monarchów polskich. Po usytuowaniu stolicy w Warszawie i w miarę jej rozwoju coraz ważniejsza staje się droga z Krakowa do Warszawy przez Radom i Grójec, która z czasem stanie się dominującym szlakiem komunikacyjnym.20

O wyglądzie bram miejskich jest niewiele informacji ponieważ zachował się jedynie fragment wschodniej ściany bramy Iłżeckiej. Przyjmuje się, że musiały być one wyższe od murów i baszt, poprzedzone mostami zwodzonymi przerzuconymi nad fosą. Prawdopodobnie wszystkie posiadały też późniejsze przedbramia, dostawione w XV w., które wzmacniały obronność wjazdów do miasta. Fundamenty takiego przedbramia zostały odsłonięte w 1966 roku przy bramie Iłżeckiej.21 Na bramie tej, zwanej również Krakowską, znajdować się miała drewniana rzeźba Matki Boskiej.22

System fortyfikacji miejskich zastosowany w Radomiu polegał na flankowaniu linii murów basztami w regularnych odstępach. Reprezentuje on bardziej rozwiniętą odmianę w porównaniu na przykład z fortyfikacjami również kazimierzowskiego Lublina, gdzie ciągła linia muru jest tylko w niektórych miejscach wzmacniana przez bramę lub basztę.23

Miasto kilkakrotnie było niszczone i plądrowane przez wojska szwedzkie w XVII w. i na początku wieku XVIII. Fortyfikacje miejskie uległy znacznym zniszczeniom jednak niemal na całym obwodzie mury przetrwały do XIX w.24 Bramy miejskie oraz znaczna część baszt i murów zostały rozebrane przez władze austriackie w latach 1807-1809. W latach 1818-1821 dokonano następnych prac rozbiórkowych, tak, że na wykonanym w 1821 r. planie miasta oznaczone są od strony obecnej ulicy Reja jedynie cztery baszty i zwarte odcinki murów między nimi. Nie wiadomo jednak jak długo jeszcze przetrwał ten fragment fortyfikacji. Przy wykonywaniu robót kierowano się względami bezpieczeństwa oraz potrzebą uzyskania materiału na brukowanie ulic i zasypywanie fos.25 Z innych przekazów wiadomo natomiast, że w latach dwudziestych XIX w. istniały jeszcze dwie baszty – księża i miejska – między zamkiem, a bramą Lubelską.26

Do dnia dzisiejszego zachowało się jedynie kilka odcinków, jak np. mur wtopiony w dom przy ul. Szwarlikowskiej 20, mur stanowiący jedną ze ścian domu przy ul. Rwańskiej 16/18 oraz najokazalszy fragment fortyfikacji, tworzący południową ścianę skrzydła dawnego kolegium pijarów, ograniczony od zachodu nieznacznymi pozostałościami bramy Iłżeckiej, a od wschodu jedyną zachowaną w całości basztą.
źródło:

http://www.przezhistorie.pl/index.php