Kościół Świętego Ducha (niem. Heilig-Geist-Kirche) " Na końcu tej części promenady, na otwartym placu, stoi po prawej stronie kościół Ducha Świętego [Heiliggeistkirche], również godna budowla w szeregu kościołów naszego miasta. Kościół miejscowej parafii Ducha Świętego, obejmującej podmiejskie dzielnice Friedrich-Wilhelm, Werder i Jobst, na południe od obecnej Bahnhofstrasse [ulica Kardynała Stefana Wyszyńskiego], był pierwotnie kaplicą należącą do szpitala Ducha Świętego (domus sancti Spiritus), o którym pierwsza wzmianka znajduje się w dokumencie z 1364 roku. Kościół, znajdujący się poza starymi murami miejskimi, był podobno budowlą sklepioną z dwiema wieżami. W 1633 roku, podczas wojny trzydziestoletniej, Szwedzi zburzyli go doszczętnie, aby poprawić obronność twierdzy i uniemożliwić ataki na miasto. W 1649 roku kościół został odbudowany. Ponieważ jednak miasto dotknięte było przez zawieruchę wojenną i klęskę pożaru z 1635 roku, a jego dawny dobrobyt i wszystkie dostępne środki przeznaczono na odbudowę kościoła Mariackiego, ze strony patronów na budowę tego kościoła przedmiejskiego można było przeznaczyć tylko niewiele. Kościół został poświęcony jako świątynia w pierwszy dzień Zielonych Świątek w 1651 roku. Wieża, u podnóża szachulcowa i drewniana w górnej części, została zbudowana dopiero w 1682 roku i stała po wschodniej stronie kościoła. W ciągu 1868 roku ujawniła się konieczność gruntownej naprawy starego budynku kościoła, którego stan konstrukcyjny stawał się stopniowo tak niebezpieczny, że jego zamknięcie wydawało się leżeć w interesie publicznym i faktycznie zostało przeprowadzone 27 listopada 1869 roku na mocy zarządzenia Rządu Królewskiego w Szczecinie. W 1873 roku stary budynek kościoła został sprzedany do rozbiórki i rozpoczęto przygotowania do budowy nowego obiektu. Kamień węgielny pod nowy kościół położono 5 czerwca 1874 roku. Patron kościoła, magistrat stargardzki, zlecił w latach 1874/76 wzniesienie nowego, masywnego budynku z drewnianym stropem kosztem 114 812 marek, i jednocześnie przebudowę organów, zegara oraz wymianę dzwonów. Wymiary kościoła są następujące: długość 29,42 m, szerokość 20,71 m, wysokość w ścianach 12,87 m, wysokość w nawach 12,97 m. Wieża na rzucie kwadratu o boku 5 m, posiada masywny szczyt i ma wysokość 50,21 m łącznie ze zwieńczeniem. 11 marca 1877 roku kościół został uroczyście 10 poświęcony przez generalnego superintendenta dr Jaspisa. W 1899 roku kościół otrzymał ogrzewanie i zupełnie nowe instrumenty (3 dzwony). Kościół jest ewangelicko-luterański. W bezpośrednim sąsiedztwie znajduje się nowo wybudowany w 1893 roku dom parafialny." z przedwodnika Otto Zucka 1900 r. Zródło
http://muzeum-stargard.pl/clients/_muzeum/_upload/files/PrzewodnikStargard1900cz2.pdf
Kościół św. Ducha był pierwszą świątynią katolicką, w której odprawiano nabożeństwa. Został on oddany do użytku 20 maja 1945 r. Księża z Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej przybyli do Stargardu z polecenia Metropolity Poznańskiego ks. abpa Walentego Dymka. Pierwszym proboszczem był ksiądz Tadeusz Długopolski. Wraz z nim posługę kapłańską sprawował także ksiądz Edmund Gagajek. Ksiądz Gagajek w swoich wspomnieniach tak opisuje pierwszą mszę świętą:
„W sobotę 19 maja zakończyliśmy nasze przygotowania przez nadanie wnętrzu kościoła, bądź co bądź protestanckiego, cech bardziej katolickich. (...) Dzięki pomocy władz miejskich rozwiesiliśmy w różnych punktach miasta ogłoszenia o pierwszym nabożeństwie polskim w Stargardzie w niedzielę, 20 maja. Oprócz wielu wiernych (...) w uroczystości uczestniczyły władze miejskie i powiatowe.”
3 czerwca w kościele udzielono pierwszego ślubu. 12 czerwca księża otrzymali jurysdykcję od niemieckiego proboszcza parafii św. Józefa Johannesa Ramatscha. Księżom pomagały siostry felicjanki zatrzymane przez PUR na dworcu kolejowym. 29 lipca 1945 r. odbyła się pierwsza komunia dzieci. 12 września 1945 r. PUR przekazał parafii zarząd i użytkowanie kościoła św. Jana. Został on poświęcony 19 czerwca 1946 r. przez księdza proboszcza Alojzego Piłata. Oprócz miasta księża nieśli posługę kapłańską w 93 miejscowościach na terenie powiatu stargardzkiego, w 22 w powiecie pyrzyckim oraz w 6 w nowogardzkim.
W pierwszych dwóch latach w uroczystościach religijnych brali udział przedstawiciele władz miejskich i powiatowych, a obchody świąt narodowych rozpoczynano mszą świętą. Księża byli zapraszani na uroczystości świeckie takie jak np. przemianowanie ulic. W kościele święcono sztandary stowarzyszeń i organizacji świeckich. Władze przekazywały na cele kościelne budynki przeznaczone na siedziby instytucji związanych ze szkolnictwem i kulturą. W kwietniu 1947 r. liczni mieszkańcy miasta wzięli udział w tzw. mszach o pokój w powitaniu biskupa Nowickiego, który wizytował Stargard. Zawiązano także Komitet odbudowy kościołów stargardzkich. Koniec lat czterdziestych to początek ostrego konfliktu między władzami miasta a kościołem – inwigilacja księży, wyjazd ks. A. Piłata w obawie przed aresztowaniem. W sprawozdaniach Komendy Powiatowej MO w 1949 r. pisano, że:
„Jednym z głównych siedlisk (reakcji) jest miejscowy kler, którego motorem jest ks. dziekan Piłat.”
MAH Stargard (W.S)
