Ulica Świętojerska w Warszawie – jedna z głównych ulic Nowego Miasta, biegnąca od ul. Freta do ulicy gen. Władysława Andersa.
Znana już w średniowieczu ulica Świętojerska pierwotnie była drogą narolną biegnącą przy gruntach należących do kanoników regularnych działających przy kościele św. Jerzego. Ów kościół, wzniesiony na początkowym odcinku ulicy, tuż przy Freta, powstał z fundacji książęcej już po roku 1313. Później kościół został przejęty przez opactwo Czerwińskie i utworzono przy nim prepozyturę zakonną. Około roku 1454 z fundacji księcia Bolesława IV zwanego warszawskim wzniesiono na miejscu pierwotnej, drewnianej świątyni murowany, gotycki kościół i klasztor kanoników.
O samym kościele w pierwszym okresie jego istnienia wiadomo niewiele; w latach 1547-48 został przebudowany przez muratora Jana Baptystę Wenecjanina, chętnie sięgającego do motywów włoskiego renesansu. Nazwa ulicy Przy św. Jerzym występuje po raz pierwszy w roku 1485, choć w XVI wieku bywała też od siedziby kanoników zwana Klasztorną.
Od roku 1388 na należącej do kanoników roli Świętojerskiej powstały ogrody chętnie dzierżawione przez mieszczan, co było początkiem istnienia jurydyki Świętojerskiej, zwanej także Klasztorną lub Świętojurską.
Wiek XV przyniósł pierwsze drewniane domostwa, luźno rozrzucone domy i dworki. Ich mieszkańcy byli ubodzy rolnicy i rzemieślnicy, zdziesiątkowani potem przez epidemię szalejącą tu w latach 1614-25. Jeszcze w roku 1660 przy ulicy znajdowały się 24 domy i dwory oraz 4 browary; w roku 1676 wojewoda płocki Jan Dobrogost Krasiński na terenie wykupionych ogrodów przystąpił do budowy Pałacu Krasińskich według projektu Tylmana z Gameren.
Południową stronę ulicy na długości 400 metrów zajęły wtedy pałacowe ogrody, zaś dziedziniec (obecny Plac Krasińskich oddzielono od Świętojerskiej pałacową oficyną. W wieku XVIII przy ulicy pojawiły się kamienice murowane, zaś w drugiej połowie tego stulecia murowane pałace, wzniesione dla generała Jana Sibilskiego i wojewody mścisławskiego Konstantego Ludwika Platera.
W roku 1779 wzniesiono w pobliżu Placu Krasińskich kamienicę dla Teatru Narodowego, który sprowadził się tu do nowej siedziby. Kilka lat później, 18 kwietnia 1794 podczas ucieczki oddziałów gen. Osipa Igelströma Świętojerska była miejscem zaciętej walki: wielu mieszkańców poniosło śmierć, kilka domów zostało spalonych.
Po kasacie zakonu kanoników regularnych w roku 1818, jego zabudowania przeszły na własność skarbu państwa i zostały wydzierżawione firmie Józefa Morissa oraz Tomasza Evansa. Pan Moriss prowadził przy Świętojerskiej własny zakład już wcześniej; po wydzierżawieniu zabudowań pokościelnych spółka umieściła w nich fabrykę maszyn i odlewów funkcjonującą dotąd w kościele św. Benona przy ul. Pieszej.
Józef Moriss odszedł ze spółki w roku 1824, trzydzieści lat później, w roku 1854 do rodzinnego interesu Evansów dołączyli zarządcy Rządowej Fabryki Machin przy ul. Solec: Stanisław Lilpop i Wilhelm Rau, którzy odkupili od Evansów firmę w roku 1866. W roku 1868 do firmy dołączył trzeci udziałowiec, belgijski baron Seweryn Loewenstein, i od roku 1872 firma działała pod nazwą Towarzystwo Przemysłowe Zakładów Mechanicznych Lilpop, Rau i Loewenstein Spółka Akcyjna, lub krócej – Lilpop, Rau i Loewenstein. Około roku 1860 zburzono wieżę dawnego kościoła św. Jerzego, w 1862 ulicę poszerzono i uregulowano – po tym okresie rozebrano fragment prezbiterium kościoła.
W roku 1881 zakłady "Lilpop, Rau i Loewenstein" wyprowadziły się na Solec, zas w kościele świętojerskim od roku 1893 działała manufaktura firanek i wyrobów koronkowych Towarzystwo Akcyjne M.S. Feinkind.
Podczas modernizacji i rozbudowy nowej siedziby w latach 1893-1896, Feinkindowie rozebrali większą część murów kościoła; w roku 1913 uzyskali zezwolenie Magistratu na budowę hali targowej, zwanej Halą Świętojerską. Piętrowa Hala Świętojerska zwana też Bazarem Feinkinda wzniesiona według projektu Kazimierza Gadomskiego oraz Artura Friedmana i Henryka Juliana Gaya mieściła 44 kramy, 100 sklepów i 100 piwnic, w których znajdowały się chłodnie i fabryka sztucznego lodu.
Świętojerska międzywojenna podobni jak okoliczne ulice miała handlowy charakter, i była zamieszkana głównie przez ludność żydowską. Podczas wojny 1939-1945 połowa ulicy, na zachód od ul. Bonifraterskiej, znalazła się w obrębie getta i została zburzona wraz z nim w roku 1943; pozostały odcinek unicestwiły walki powstania warszawskiego. W okresie powojennym zrezygnowano z odbudowy zniszczonej zabudowy i wzniesiono zupełnie nowe osiedle, a sama Świętojerska zmieniła nieco przebieg; podczas rozbiórki ruin Hali Świętojerskiej w latach 1945-7 odsłonięto fragment gotyckich murów północno-zachodniego narożnika kościoła św. Jerzego, zniszczono go jednak w roku 1962.
W latach 1956-59 wybudowano według projektu Romualda Gutta ciągnące się wzdłuż Świętojerskiej zabudowania ambasady Chin, przypisane numeracji ulicy Bonifraterskiej. Na ulicy Boniraterskiej znajduje się również Klasztor Ojcow Boniratów. Maja oni również swoją apteczkę z ziołami.
Źródło:
więcej  |
