Ulica Grochowska – jedna z głównych ulic warszawskiej Pragi-Południe. Ulica Grochowska liczy ok. 5,2 km.
Ulica Grochowska powstało jako droga wiodąca do Brześcia, przekształcona w początkach XIX wieku w brukowany trakt. Jego budowę ukończono w roku 1823, co upamiętnia żeliwny obelisk ustawiony w okolicy ul. Siennickiej; inicjatorem ustawienia monumentu był Stanisław Staszic. Żeliwny obelisk nazwano Pomnikiem Budowy Szosy Brzeskiej; zdobiące go płaskorzeźby zaprojektował Paweł Maliński. Na bokach pomnika widnieje data budowy, odległość (OD WARSZAWY STAY CLXXVIII), oraz medalion z tytułem Aleksandra I, usunięty po roku 1915, znajdujący się obecnie w Orońsku koło Radomia, w kaplicy pałacowej majątku należącego niegdyś do Franciszka Christianiego, budowniczego traktu. Kolejne przedstawienia ukazują zamek w Brześciu, Siedlce z ratuszem, sceny z budowy traktu oraz panoramę Warszawy. Zaginęła niestety tablica z roku 1935, umieszczona niegdyś na pomniku a upamiętniająca renowację granitowej nawierzchni po 112 latach używania. W pierwszej połowie XIX wieku zabudowę ulicy stanowiły drewniane chałupy, domy, dworki i pałacyki; do najwcześniej wzniesionych należał zapewne murowany dwór między dzisiejszymi ulicami Nasielską i Wspólna Droga; wzniesiono go może jeszcze u schyłku XVIII wieku. Równie wiekowy jest zachowany do dziś dworek pod nr. 64/66, który wzniósł tu dla siebie prymas Michał Poniatowski. Bliższy rogatkom i wsi Kamionek końcowy odcinek ulicy miał wówczas wyłącznie drewnianą zabudowę; najwcześniejszym na nim świadectwem działalności człowieka jest Cmentarz Kamionkowski, czynny od końca XIII wieku. W roku 1656 ogień strawił stojący niegdyś w sąsiedztwie cmentarza kościół pw. św. Stanisława Biskupa; sam cmentarz był czynny do roku 1887. Kolejny cmentarz dawnego Kamionka należał do staroobrzędowców; powstał w pierwszym dwudziestopięcioleciu XIX wieku. Pomniki w formie piaskowcowych trumien na katafalkach po roku 1960 przeniesiono na Cmentarz prawosławny na Woli, nie odtwarzając niestety ich pierwotnej formy. Od roku 1850 przy Trakcie Moskiewim jak ówcześnie zwano Grochowską pojawiły się pierwsze zakłady wytwórcze: od roku 1852 Jan Hoch "we wsi Grochowie" wytwarzał świece i mydło, nieopodal działała garbarnia niejakiego Jeromina. Niewielka fabryka mydła Franciszka Mätza działała od roku 1887 pod dzisiejszym nr. 212; kolejnym reprezentantem tej branży był Mosze Wysocki, prowadzący wytwórnię w okolicy dzisiejszego Ronda Wiatraczna. Jednym z największych zakładów była działająca u zbiegu z ul. Terespolską wytwórnia Towarzystwa Akcyjnego Fabryki Wstążek Gumowychi Taśm wybudowana w roku 1886 przez Ryszarda Zieglera i J. Jägera. Rok 1891 przyniósł przyłączenie do Warszawy fragmentu Grochowskiej między ulicami Lubelską i Podskarbińską; usypano nowy wał i nowe rogatki miasta. W latach 1899-00 według projektu Władimira Pokorowskiego wzniesiono zabudowania Instytutu Weterynaryjnego; lokalizację tę uzasadniało istnienie targu na bydło w miejscu dzisiejszego Parku im. Obwodu Praga Armii Krajowej. 4 stycznia 1901 roku Grochowską pojechała po raz pierwszy Kolej Jabłonowska. Na przełomie stuleci powstały murowane domy mieszkalne przy "miejskim" odcinku ulicy; dopiero po roku 1910 pierwsze kamienice czynszowe, zachowane w większości do dziś. Ich budowa zbiegła się w czasie z drugim etapem rozwoju przemysłu w dzielnicy; od roku 1911 przy Grochowskiej działał znany zakład elektrotechniczny "Bracia Borkowscy", Fabryka Elektrotechniczna B. Petscha, wykupiona później przez Ministerstwo Poczt i Telegrafów oraz Wytwórnia Sprzętu Spawalniczego "Perun" S. A., powstała z połączenia francuskiej firmy "L'air Liqide" z Towarzystwem Akcyjnym Fabryk Tlenu i Aparatów "Perun" z Petersburga. W roku 1916 do Warszawy włączono Grochów wraz z dalszym odcinkiem traktu do Brześcia, poza linią ulicy Podskarbińskiej; w związku z tym dzisiejsza ul. Płowiecka pewien czas nosiła miano Grochowskiej. W roku 1925 na pętlę na Gocławku wjechał pierwszy tramwaj linii 24. Lata dwudzieste przyniosły niewiele nowych budynków mieszkalnych; w roku 1929 według konceptu Konstantego Sylwina Jakimowicza rozpoczęła się budowa kościoła pw. Matki Boskiej Zwycięskiej. Kościół wzniesiony na terenie dawnego cmentarza jest tylko dwa lata starszy od kolejnej grochowskiej świątyni - kościoła pw. Najczystszego Serca Maryi. Po tym okresie nadeszła kolejna faza rozwoju przemysłu; na Kamionku zaczęły działalność kolejne zakłady: Fabryka Aparatów Optycznych i Precyzyjnych H. Kolberga, Państwowe Zakłady Tele - i Radiotechniczne, oraz Towarzystwo Budowy Motorów "Perkun" pod nr. 309/313. Niezwykłe ożywienie budowlane nadeszło po roku 1933; powstało wtedy do wybuchu wojny kilkadziesiąt domów w wysokości od dwóch do pięciu pięter. Standard tych domów był przeciętny; na pewno niższy od zabudowywanej wtedy Puławskiej, ale nie niższy niż przy Górczewskiej czy Wolskiej. W latach 1934-35 Grochowska otrzymała nowy granitowy bruk; jednocześnie przygotowywano się do poszerzenia ulicy. W roku 1937 odwrócono numerację; dawny nr. 1 przy ul. Lubelskiej otrzymał teraz nr. 354. Wybuch wojny przerwał te prace; poszerzanie ulicy kontynuowali jednak hitlerowcy, widząc strategiczne znaczenie wylotowej trasy. W okresie okupacji zniszczeniu uległy niemal wszystkie zabudowania przemysłowe; zabudowa mieszkaniowa w większości ocalała. w roku 1953 skasowano wąskotorową kolejkę do Karczewa; część pustych placów zabudowano nowymi budynkami już w latach pięćdziesiątych. W roku 1960 poszerzono jezdnię do dzisiejszej szerokości; jednocześnie zalano asfaltem bruk, dobrze zachowany mimo wojny i upływu czasu. Zabudowań Grochowskiej nie ominęły barbarzyńskie rozbiórki: pod kilofami runął dobrze zachowany dwór pod nr. 168, liczący wtedy około 160 lat. Po roku 1960 unicestwiono wszystkie niemal zabudowania drewniane; kolejne domy rozebrano po roku 2005, szereg kolejnych, już wysiedlonych, oczekuje na prawdopodobną rozbiórkę, co prawdopodobie doprowadzi do zatarcia charakteru ulicy o niemal dwustuletniej historii.
Źródło:
więcej  |
