Środa Wielkopolska (do 1968 Środa; niem. Schroda, Neumarkt) – miasto w województwie wielkopolskim, w powiecie średzkim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Środa Wielkopolska, lokalny węzeł komunikacyjny i ośrodek usługowo-przemysłowy. Według danych z 31 marca 2011 miasto liczyło 22 325 mieszkańców.
Nazwa miasta ma związek z wyrazem „środek” i w języku staropolskim brzmiała „śrzoda”; pochodzi od nazwy środa - środkowego dnia tygodnia, w którym odbywały się w średniowieczu targi.
Miejscowość pod nazwą Sroda wymieniona jest w łacińskim dokumencie wydanym w Poznaniu w 1281 roku sygnowanym przez króla polskiego Przemysła II.
2000 lat p.n.e. Środę i okolice zamieszkiwały ludy umiejące już posługiwać się brązem. Na ślady kultury unietyckiej, wczesnej epoki brązu, natrafiono m.in. w Pięczkowie i Sulęcinku.
Dokładna data lokacji Środy pozostaje dziś nieznana, ale powszechnie przyjmuje się, że nastąpiła ona pomiędzy 1253 a 1281 r. Środa lokowana była na „korzeniu”, bez wpływu poprzedzającej sieci osadniczej. Pozwoliło to od samego początku rozplanować miejsce położenia rynku i sieć ulic. Nie bez wpływu na lokację pozostawała topografia terenu oraz układ szlaków komunikacyjnych, istniejących od zarania w pobliżu osady handlowej. Lokacja miasta, którego centrum stanowił plac o bokach 70 m nastąpiła w odległości ok. 550 m na zachód od dawnej osady. Wzniesienie na północ od placu zajęła drewniana fara miejska, a wzgórze sąsiednie – zamek starosty, którego istnienie datuje się w dokumentach pisanych dopiero na okres walk z Krzyżakami w 1333 r. Założenie miejskie obwarowano murem, którego istnienie potwierdzone jest w dokumentach dopiero w 1411 r., przypuszczać jednak należy, że ufortyfikowanie grodu nastąpiło już pod koniec XIII stulecia, wraz z przejmowaniem funkcji militarnych Giecza. W obrębie murów zlokalizowany był także kościół pw. św. Krzyża wraz z klasztorem dominikańskim, którego fundatorem (wzmianka z 1418 r.) był biskup chełmski Jan z Opatowca.
Miasto posiadało trzy bramy położone na głównych szlakach, za którymi rozwinęły się przedmieścia.
Wraz z rozwojem demograficznym miasta rosła także liczba rzemieślników i uprawiających rolę mieszczan, stanowiących ekonomiczne podstawy jego rozwoju. Pod koniec XVI w. warstwę produkcyjną stanowiło 98 rzemieślników, stanowiących równocześnie trzon rady miejskiej, wśród których byli m.in. rzeźnicy, szewcy i szynkarze. Już w początku XV w. działał w obrębie murów miejskich młyn napędzany końmi, a od początku XVI w. spotyka się wzmianki o wiatrakach rozlokowanych na przedmieściach.
Około 15 lutego 1793 roku po drugim rozbiorze Polski do miasta wkroczyła armia pruska i wraz z cała Wielkopolską włączyła je do zaboru pruskiego tworząc Prusy Południowe. W 1796 r. dokonano ostatecznej rozbiórki murów miejskich.
Walkę o utracone państwo mieszkańcy Środy i okolic rozpoczęli już w 1794, formując oddziały powstańcze, wspierające marsz Dąbrowskiego na Łabiszyn i Bydgoszcz, a następnie, uczestnicząc w powstaniu wielkopolskim 1806 roku zainicjowanym i prowadzonym przez twórcę Legionów gen. Dąbrowskiego. Powstanie okazało się sukcesem militarnym doprowadzając do utworzenia Księstwa Warszawskiego w granicach, którego znalazła się cała Wielkopolska w latach 1807–1815.
Od 1815 r. Środa stała się ponownie częścią zaboru pruskiego, jako siedziba landratury.
Głównym organizatorem przygotowań powstańczych Wiosny Ludów 1848 r. na powiat został A. Brzeżański, organizując w Środzie obóz powstańczy, w sile ok. 9 tys. żoł. i stanowiący połowę sił powstańczych. 11 IV 1848. w Jarosławcu pod Środą, podpisano akt ugody, na mocy której m.in. obóz średzki przebazowano do Miłosławia. Agresywna postawa Prusaków, mimo podpisanej ugody, doprowadziła do wybuchu otwartego konfliktu zbrojnego, a następnie trzech decydujących bitew: pod Książem, Miłosławiem i Sokołowem. Ostatecznie, ostatnie oddziały polskie poddały się 10 V 1848 r. na terenie powiatu średzkiego.
Wybitną rolę w pracy organicznikowskiej na rzecz zachowania polskości i promocji postaw patriotycznych odegrali księża kolegiaccy. Wymienić tu należy jedną z najwybitniejszych postaci w całej historii miasta ks. A. Szamarzewskiego (1832 – 1891), który położył zasługi na rzecz nowoczesnej ekonomii i gospodarki organizując w Środzie Towarzystwo Rzemieślnicze, zalążek późniejszej Kasy Oszczędności oraz Związek Spółek Zarobkowych i Gospodarczych, kluczowe narzędzie ekonomicznego oporu polskości wobec procesów germanizacyjnych w zaborze pruskim.
Wielki wysiłek zbrojny włożyła Środa w powstanie wielkopolskie. Ogółem w trakcie walk sformowano kompanię ochotniczą i batalion średzki w sile 4 kompanii, które wzięły aktywny udział w walkach, w tym: pod Zbąszyniem, w łuku Noteci, pod Szubinem, Rynarzewem, Kcynią i Nakłem. Niebagatelną rolę w organizacji władz powstańczych i samego powstania odegrał kolejny z wielkich, średzkich duszpasterzy, ks. M. Meissner (1877 – 1938), który w listopadzie 1918 r. stanął na czele proklamowanej Rzeczypospolitej Średzkiej.
Działania wojenne rozpoczęły się w Środzie 1 IX ok. godziny 12:30 nalotem Luftwaffe, którego celem stał się dworzec kolejowy. Ponownego nalotu lotnictwo niemieckie dokonało 4 września, a bomby spadły także na cukrownię. W obydwu bombardowaniach śmierć poniosło 13 mieszkańców miasta oraz 5 żołnierzy 55 Poznańskiego Pułku Piechoty, który tego dnia przemieszczał się po trasie Września – Środa. 9 IX miasto zostało zajęte przez armię niemiecką. W styczniu 1940 r. ziemie Wielkopolski wraz z landraturą Środa utworzyły włączony do Rzeszy Niemieckiej Kraj Warty (Warthegau), którego namiestnikiem został, urodzony w Środzie, A. Greiser (1897 – 1945).
Niemalże od samego początku okupacji Niemcy prowadzili politykę terroru i represji wobec mieszkańców Środy i okolic. Szczególnym echem odbiły się dwa mordy dokonane na mieszkańcach Środy i okolic 17 IX i 20 października 1939 r., w których życie straciło 50 osób.
Już 8 XII 1939 r. rozpoczęto przymusowe wysiedlenia mieszkańców Środy do Generalnego Gubernatorstwa. Jak obliczono, ogółem objęły one 482 osoby z terenu miasta. Zamieszkujących Środę około 70 Żydów jeszcze w październiku 1939 r. trafiło do Kalisza, a następnie do łódzkiego getta. Teren kirkutu zniszczono, a budynek synagogi zamieniono na magazyn.
23 I 1945 r., około południa, od strony Kostrzyna na średzki rynek wjechał pierwszy patrol Armii Czerwonej. Rozpoczęło się organizowanie nowych władz w duchu PKWN, oraz parcelacja ziemi i podział infrastruktury mieszkalnej. Choć początkowo panowały ogólnie euforystyczne nastroje, niemalże natychmiast dał o sobie znać mechanizm represji związany z nową władzą, stąd większość żołnierzy AK pozostawało nadal w podziemiu, tworząc Wielkopolską Samodzielną Grupę Ochotniczą „Warta” zastępującą poznański okręg AK. Postrach budził Powiatowy Urząd Bezp. Publicznego, który już w lutym 1945. rozpoczął masowe przesłuchania żołnierzy AK powracających z niemieckich więzień i zatrzymywanych w terenie.
Dziś Środa zajmuje powierzchnię niespełna 18 km² i jest stolicą powiatu tworzonego przez 5 gmin: Środa Wlkp, Nowe Miasto,Dominowo, Krzykosy i Zaniemyśl (pow. powiatu 623 km². Miasto (wraz z innymi dziewięcioma miastami powiatowymi) znajduje się w tzw. Poznańskim Obszarze Metropolitalnym (POM).
więcej  |
proszę czekać...
|
