29-30.04.2026 - synchronizują się dane między starymi (0,5TB) a nowymi (2TB) dyskami SSD, w czwartek mogą występować chwilowe przerwy w działaniu strony (trzeba będzie wyciągnąć stare dyski i w ich miejsce włożyć nowe oraz sprawdzić uruchamianie serwera).
Jest w Łodzi taka dzielnica, której nazwa od kilkudziesięciu lat uznawana jest przez czynniki oficjalne i obecnych mieszkańców, delikatnie to ujmując, za niestosowną, a w pojęciu niektórych poprzez wiadome skojarzenie za wręcz “śmierdzącą”, jak przysłowiowa śmierdząca sprawa, z którą lepiej nie mieć nic wspólnego, żeby nie narazić się na negatywne reakcje otoczenia. To dzielnica Kały położona w północno-zachodniej części miasta.
Historia dawnej wsi Kały sięga XI w. Pierwotnie obszar dóbr kalskich (według dwudziestowiecznej nomenklatury - kałowskich) o powierzchni ok. 12 km kw. w większej części zalesiony rozciągał sie na zachód od całej obecnej ul. Traktorowej, wzdłuż której biegła granica z Radogoszczem, i sięgał rejonu obecnych ulic Bylinowej i Spadkowej. Główną drogą wsi była dzisiejsza ul. Warzywna, na zachodnim końcu której usytuowany był dwór z folwarkiem. W latach 90. XVIII w. dziedzic kalski południową cześć dóbr o powierzchni ponad 5 km kw. przeznaczył na kolonię olęderską pod nazwą Grabieniec. W XIX w., a zwłaszcza w drugiej jego połowie, nadal parcelowane były różne fragmenty pozostałej części majątku kalskiego, w wyniku tego powstało jeszcze kilka niewielkich osad rolniczych położonych przeważnie na jego skrajach. Były to: kolonia Marianów na północy, osady Piaskowiec i Teofilów na wschodzie, Mikołajew i Budy Kałowskie na południu oraz osada młyńska Borowiec nad Sokołówką. Z nadejściem XX w. wieś Kały, jak wiele miejscowości podłódzkich, przeistoczyła sie w podmiejskie osiedle, które przed II wojną światową liczyło ponad 2 tys. mieszkańców (razem z wymienionymi osadami, bez Grabieńca, ok. 4 tys.). Osiedle w większości zamieszkiwali ludzie znajdujący zatrudnienie w łódzkich fabrykach. Dojazd ułatwiała wybudowana w 1910 r. linia tramwaju podmiejskiego do Aleksandrowa. W 1946 r. cały ten obszar znalazł sie w granicach Łodzi.
Wieś Kały na wycinku arkusza niemieckiej mapy topograficznej z 1944 r. (aktualizacja treści z 1936 r.) z dokonanym przez autora naniesieniami. Czerwoną linią punktową zaznaczono pierwotną granicę dóbr kalskich, a liniami przerywanymi wyodrębnione później kolonie i osady. Niebieskimi liniami przerywanymi zaznaczono granice obszrów SIM. W szarym kolorze pokazany został wspólczesny układ uliczny w obrębie historycznych granic (bez terenu Grabieńca).Teren dawnego dworu i folwarku oznaczono na zielono.
Od lat 60. trwał powolny proces wypierania tysiącletniej bez mała nazwy Kały z powszechnego obiegu. Jednocześnie największą wygraną przy tym okazała się dawna mała osada Teofilów, ktorej nazwa uznana została przez ówczesnych decydentów za szczególnie przydatną dla nowopowstającego nieopodal na gruntach byłych wsi Żabieniec i Grabieniec dużego osiedla mieszkaniowego. W następstwie tego do dzielnicy przemysłowej, która wkrótce rozwinęła się na północ od tego osiedla, a zajęła również znaczny obszar osiedla Kały pomiędzy ul. Traktorową i ul. Szczecińską, przypięto nazwę Teofilów Przemysłowy. Przysłowiowym gwoździem do trumny okazała się niechęć nowych mieszkańców ulic istniejących od dawna po zachodniej stronie ul. Szczecińskiej, a zabudowywanych od lat 90. domami jednorodzinnymi, do tej ich zdaniem niezbyt eleganckiej nazwy. W związku z tym doszło nawet do kuriozalnej wręcz sytuacji, gdy na wniosek obywateli zamieszkujących przy ówczesnej ul. Kałowskiej Rada Miejska w 1996 r. podjęła decyzję o zmianie nazwy ulicy na ul. Rodła. Uzasadnieniem miało być to, że dzieci z tej ulicy były z powodu jej nazwy wyśmiewane w szkole przez innych uczniów. Kolejne konsekwencje ulegania presji społecznej objawiły się podczas projektowania tzw. Sytemu Informacji Miejskiej, obowiązującego od 2005 r. Dla obszaru wyznaczonego na zachód od ul. Szczecińskiej i na północ od ul. Aleksandrowskiej, a obejmującego ponad 50 % powierzchni dawnego osiedla Kały, przyjęto nazwę Kochanówka. Tak nazywała się niespełna dwudziestohektarowa posiadłość niejakiego Kochańskiego, na której w 1899 r. wybudowano szpital psychiatryczny. Później z biegiem czasu Kochanówką zaczęto również nazywać rejon położony przy ul. Aleksandrowskiej w najbliższym sąsiedztwie szpitala. Znamienne jest to, że dla nazwania tego obszaru SIM nie użyto, jak w innych przypadkach, tradycyjnej nazwy dzielnicy, czyli Kały, która obok wsi Sokołów jest jego główną częścią składową, lecz miło brzmiącej nazwy niewielkiego zakątka osiedla. Jest to wyraźne świadectwo tego, że w imię dziwnej poprawności historyczna nazwa oficjalnie objęta jest cichą cenzurą.
Nazwa Kały wywodzi się od staropolskiego wyrazu “kał” - błoto, muł, szlam. Podobną etymologię mają nazwy miejscowości Kałów, Kalisz, Kaliska, Kałęczyn, Kaleń. Wobec tego kały, to błota, miejsca zabagnione, i właśnie taki charakter miał niegdyś teren rozciągający sie po zachodniej stronie tej dawnej wsi. Dzisiejsze powszechnie przyjmowane jako jedyne znaczenie tego wyrazu pojawiło się później w skojarzeniu z wyrazem “kalać” - brudzić (błotem), zanieczyszczać, i jako zamiennik dla bardziej dosadnych od dawien dawna używanych określeń.
Oficjalnie Kały figurują nadal w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych i nawet jeszcze można odnaleźć tę nazwę na współczesnych planach miasta, ale dziwnym trafem nie jest ona używana. Na pewno żaden deweloper planując swoją inwestycję w tej okolicy nie użyje dla niej nazwy marketingowej “Nowe Kały” w odróżnieniu od takich już wymyślonych nazw jak “Nowe Złotno”, “Nowy Olechów”, czy “Nowe Polesie”. Również w ogłoszeniach związanych z handlem nieruchomościami dla tego rejonu spotyka się tylko inne określenia w rodzaju: Kochanówka, Bałuty. Również nie mówi się “Cmentarz na Kałach” tylko “Cmentarz przy Szczecińskiej” (jedna z największych nekropoli łódzkich), a przecież jednocześnie w obiegu są takie nazwy innych cmentarzy jak “Cmentarz na Zarzewie”, “Cmentarz na Radogoszczu”, czy “Cmentarz na Dołach”. Żadna instytucja czy firma np. MPK nie wykorzystuje nazwy Kały. Nie znajdzie sie też nikogo stamtąd, kto powie, że mieszka “na Kałach” (po dawniejszemu “w Kałach”), ewentualnie tylko “w Kochanówce”. Dzisiaj paradoksalnie, gdy udział procentowy w społeczeństwie osób wykształconych jest najwyższy w historii, okazuje się, że zaściankowe myślenie nadal wygrywa, jeśli nazwa tej dzielnicy jest w stanie kojarzyć się wyłącznie z odchodami. Co prawda podchodząc do całej sprawy czysto pragmatycznie można by uznać, że to, jaka nazwa dla tego rejonu miasta będzie przyjęta, nie ma znaczenia. Ważne, by była akceptowana przez mieszkańców i ułatwiała odpowiednią identyfikację z tą okolicą. Jednak w opisanym przypadku zaskakujące wydaje się ostentacyjne odcięcie się od historycznego dziedzictwa pod wpływem fałszywie pojętej interpretacji tej nazwy, zwłaszcza na tle zauważalnego w ostatnich czasach wzrostu oddolnych dążeń do odkrywania na nowo lokalnej historii. Tak więc Kochanówka, która jest obecnie wpisana na tablicach pod nazwą każdej ulicy dzielnicy Kały, dzięki urzędowemu rozpowszechnieniu zostanie utrwalona w świadomości łodzian “na wieki” jako jedyna właściwa, i nic już nie będzie w stanie uratować dawnej nazwy przed zapomnieniem.
Autor: Błażej Dziurzyński /blaggio./ 2017 , wszelkie prawa zastrzeżone
W artykule wykorzystany został wycinek mapy pobrany ze strony http://polski.mapywig.org , uzupełniony przez autora o dodatkowe naniesienia.
