†

Stary cmentarz św. Maurycego

Cmentarz otwarty w 1863 roku. Przeznaczony do likwidacji w 1967 roku.

Kaplica cmentarna z drugiej połowy XIX wieku, przebudowana w 1907 roku, usytuowana przy zachodnim murze cmentarza. Była to - po przebudowie - ceglana, trójnawowa, neogotycka, parterowa budowla ze szczytem schodkowym wystającym ponad linię dachu. W zwieńczeniu szczytu zaplanowano wnękę mieszczącą dzwonek. Nawę środkową, stanowiącą główne pomieszczenie wyposażone w ołtarz, przykryto dachem dwuspadowym. Przy ścianach bocznych budowli zaprojektowano przybudówki o charakterze gospodarczym, z niezależnymi wejściami. Projekt przebudowy kaplicy i realizację inwestycji powierzono firmie Josef und Bruno Hauke Baugeschaft. Koszt całości przedsięwzięcia zamknął się kwotą 10 310 marek.

Wydany przez wrocławski magistrat w 1862 roku nakaz zamknięcia przykościelnego cmentarza św. Maurycego zmusił radę parafialną do poszukiwania innych terenów spełniających określone przez władze miejskie warunki, odpowiednie do założenia nowej nekropolii. Prawdopodobnie jeszcze przed 1862 rokiem, uprzedzając wejście w życie decyzji władz miejskich, rozważano zagospodarowanie na cele sepulkralne parceli znajdującej się na terenie zwanym Rothkretscham (Czerwona Karczma, dzisiaj okolice ulicy Krakowskiej w rejonie parku Wschodniego). Miała to być działka położona na północ od Ohlauer Chausse (ulica Krakowska), przy drodze do Wolfswinkel (dzisiejsza ulica Wilcza, prowadząca do Wilczego Kąta). Z nieznanych przyczyn zrezygnowano z zagospodarowania tej przestrzeni na cele funeralne.

Ostatecznie 16 kwietnia 1862 roku rada parafialna sfinalizowała zakup parceli w pod wrocławskim osiedlu Gaj (Herdain), gdzie w rejonie późniejszej Steinstrasse (ulica Kamienna) kupiono działkę o powierzchni około 1,3 hektara (5,2 malej morgi pruskiej) za sumę ponad 3,1 tysiąca talarów. Początkowo ogrodzono jedynie półhektarową powierzchnię (2 morgi). Pozostała część parceli została wydzierżawiona, gdyż koszty związane z przygotowaniem całego terenu na cele pochówkowe przekraczały wówczas możliwości płatnicze parafii. Uroczystego poświęcenia nowo zorganizowanej nekropolii parafialnej dokonał 2 lipca 1863 roku kanonik Gleich. Zaczęto wówczas użytkować część północną parceli. Od wschodu sąsiadowała ona z powstałym w 1861 roku cmentarzem parafii św. Doroty. W 1868 roku rada kościelna zdecydowała się ogrodzić i przystosować pozostałe 3 morgi zakupionej parceli do pełnienia funkcji grzebalnych. W wyniku długotrwałych pertraktacji, prowadzonych od 1876 roku, udało się radzie kościelnej doprowadzić do zakupu parceli o powierzchni prawie 46 arów od mieszkańca Glinianek (Lehmgruben) Adama Schmidta. Transakcji dokonano 10 marca 1878 roku. Zakupiony teren uzupełnił obszar nekropolii św. Maurycego w części południowo-zachodniej. Powierzchnia nekropolii od czasu realizacji wspomnianej transakcji nie ulegała już żadnym zmianom, osiągając ostatecznie wielkość 1,88 hektara. Cmentarz wypelnii obszar ograniczony od północy Steinstrasse (ulica Kamienna), od zachodu starym cmentarzem św. Marii Magdaleny (Alter Friedhof St. Maria Magdalena), od wschodu cmentarzem św. Doroty [II] (Friedhof St. Dorothea) i od południa Menzelstrasse (ulica Wieczysta).

Od końca XIX wieku, wraz z ostatecznym ukształtowaniem przebiegu ulic na terenie dzielnicy Gaj, główne wejście na teren nekropolii wiodło od Steinstrasse (ulica Kamienna) 87. Po 1925 roku zmieniono, istniejące jeszcze od XIX wieku, ogrodzenie od strony tej ulicy. Wykonano ogółem 57,5 metra nowego płotu z kutych prętów, podzielonego co 2,5 metra murowanymi stupami o ponaddwumetrowej wysokości. Pośrodku ogrodzenia zaplanowano dwuskrzydłową bramę wjazdową wraz z towarzyszącą jej furtą. Bramę zwieńczono taśmą z napisem „St. Mauritius” i krzyżem pośrodku. W narożniku północno-wschodnim nowe ogrodzenie opierało się na kubaturowym grobowcu rodziny Rosę. Podobnie jak w wypadku domu przedpogrzebowego, prace budowlane przeprowadziła firma Josef und Bruno Hauke Baugeschaft.

W czasie walk o Wrocław zimą i wiosną 1945 roku nie korzystano z terenu cmentarza przy Steinstrasse (ulica Kamienna), początkowo z braku transportu, później ze względu na ostrzał artyleryjski prowadzony przez oddziały Armii Czerwonej po zamknięciu pierścienia oblężenia i dyslokację za terenem nekropolii niemieckiej baterii armat. Dnia 22 lutego 1945 roku proboszcz parafii św. Maurycego, ksiądz Paul Peikert, zapisał w swoim dzienniku: „Kościelny donosi mi o ohydnym wandalizmie na naszym starym cmentarzu św. Maurycego. Zburzono ogrodzenie, kamieni z nagrobków i grobowców użyto do budowy barykad. Wspaniałe artystycznie wykonane grobowce na skrajach cmentarza, których piękno znane było całemu miastu, zostały zburzone. Ponieważ zbudowane były z mocnego kamienia, wysokie tylne ściany grobowców oplatano stalowymi linami i ciągnąc końmi przewracano je. Kościelny podszedł do nadzorującego porucznika i zwrócił mu uwagę na te niesłychaną profanację przybytku śmierci. [...] Odpowiedzią [on] zakrystianowi, że komendant miasta, sam generał major [Hans] von Ahlfen tu był i zarządził, że każdy nagrobek i każdy grobowiec musi być użyty do budowy barykad”.