Kościół św. Marcina

Lelowski, dwunastowieczny kościół św. Marcina był zapewne od początku kościołem parafialnym. Romański kościół wzniesiony został staraniem Piotra Dunina około roku 1120 w miejscu pustelni św. Mateusza - jednego z Pięciu Braci Męczenników (pierwotnie kościół był pod wezwaniem św. Mateusza). Obiekt wzniesiono z ciosów piaskowca. W latach 1505-1520 został rozbudowany w stylu gotyckim przez braci: biskupa Jana (poprzednio proboszcza kazimierskiego) i kasztelana poznańskiego Mikołaja Lubrańskich herbu Godziemba. Nawę romańską długości około 11,5 m przedłużono wówczas około 7 m ku zachodowi z cegły i częściowo z kamiennych ciosów z rozebranej romańskiej fasady. Przebudowano portal romański na gotycki i od strony północnej dobudowano zakrystię.
Kościół wielokrotnie ulegał zniszczeniom, zwłaszcza pożarom, m.in. w 1613 roku, w 1656 roku został spalony przez Szwedów i ponownie zniszczony w 1707 przez wojska szwedzkie Karola XII. Pożar w 1729 roku zniszczył szczególnie zachodnią część budowli. W 1858 roku wyremontowano znacznie zniszczony kościół, wydłużając nawę o około 3 m, z nową fasadą i głównym wejściem od strony zachodniej. Poprzednie wejście od strony południowej (romańsko-gotycki portal) zamurowano. Dobudowano od strony południowej kruchtę. Kościół zbudowano na planie prostokąta z półkolistą absydą. Dach dwuspadowy pokryto w latach 1988-89 blachą miedzianą. Wieża kościoła z cebulastym hełmem i latarnią kryta gontem w kształcie rybich łusek. W latach 1992-1999 gruntownie odrestaurowano wnętrze kościoła, położono posadzkę marmurową, nowy wystrój prezbiterium dostosowano do wymogów odnowionej liturgii (chrzcielnica, ambona i posoborowy ołtarz z granitu szwedzkiego), założono oświetlenie, nagłośnienie, drzwi i ławki dębowe.
Na podst. diecezja.kielce.pl