†

Tartak Bugajera

Tartak Rozenbluma niekoniecznie mieścił się przy ul. Młynarskiej - bardziej prawdopodobne, że przy ul. Zagnańskiej.

Jest spory bałagan z ustaleniem adresu tego tartaku, ponieważ spółka, której wspólnikami byli bracia Rozenblum i która miała nazwę "Zjednoczenie", wydzierżawiła jeden z dwóch tartaków należących przed I w.ś. do Henryka Nowaka. Jeden z nich był zlokalizowany "Na Głęboczce" (czyli pomiędzy torami kolejowymi, a ul. Zagnańską na wysokości zakładów SHL), a drugi przy ul. Młynarskiej 13 (dzisiaj Mielczarskiego 123).
Prawdopodobnie bałagan wprowadza adres SIEDZIBY spółki "Zjednoczenie" wpisany do rejestru sądowego - czyli ul. Młynarska w Kielcach - co niekoniecznie musi być tożsame z adresem tartaku w którym ta spółka przecierała drewno /!/ Powszechnie wiadomym jest, że spółka "Zjednoczenie" wydzierżawiła JEDEN z DWÓCH tartaków Nowaka - a że Nowak miał jeden tartak przy ul. Młynarskiej, i przy tej samej ulicy spółka braci Rozenblum miała swoją siedzibę - to łączą te lokalizacje /!/ Poniżej dwa fragmenty publikacji tyczące się tartaku "Zjednoczenie" - jeden odnosi się do lokalizacji tartaku spółki, a drugi do lokalizacji siedziby spółki:

1. Przemysł drzewny w Kielcach w latach 1918-1939, Edyta Majcher-Ociesa, Studia Muzealno-Historyczne 5, 39-49, 2013
"... Drugi tartak Nowaka „Zjednoczenie”, położony na Głęboczce, dzierżawili Szymon Rozenblum, Moszek Kuperberg i Nuta Wajcberg. ..."

2. Gazeta Kielecka z 1924 roku, Nr 3
Obwieszczenie.
Do rejestru handlowego Działu Sądu Okręgowego w Kielcach wciągnięto następujące firmy pod Nr N2:
7 XII 1923 r. Nr 2607 „Kielecka Spółka Tartaku Parowego 'Zjednoczenie' Sz. i M. bracia Rozenblum, M. Kuperberg i N. Wajcberg." Uruchomienie tartaku, nabywanie z lasów wszelkiego rodzaju drzewa i materiałów drzewnych, przecieranie drzewa na tartakach i sprzedaż drzewa bądź w stanie okrągłym, bądź w stanie porżniętym. Siedziba spółki w Kielcach przy ul. Młynarskiej. Wspólnicy: Szymon Rozenblum, ul. Kolejowa 63, Moszek Rozenblum, ul. Starowarszawska 47, Moszek-Jojzep Kuperberg, ul. Domaszowska 3 i Nuta Wajcberg ul. Bazarowa 6 – wszyscy zam. W Kielcach. Spółka firmowa zawarta na mocy aktu notarjalnego. W kapitale zakładowym mk. 1.600.000.000 wspólnicy uczestniczą w równych częściach. Zarząd należy do wszystkich wspólników. Wszelkie akty, kontrakty i umowy, tyczące się kupna-sprzedaży towarów, weksle, zobowiązania pieniężne, czeki bankowe i przekazy winny być podpisywane w imieniu spółki pod stemplem firmowym obowiązkowo przez, jednego z braci Rozenblum łącznie z drugim którymkolwiek z pozostałych wspólników. Wszelkie akty, notarialne i hypoteczne, tyczące się kupna-sprzedaży nieruchomości, podpisują łącznie wszyscy czterej wspólnicy. Inne czynności podpisują pod stemplem firmowym dwaj którzykolwiek wspólnicy. Czas trwania spółki nieograniczony.

Drugi z tartaków Henryka Nowaka - ten przy ul. Młynarskiej 13 (dzisiaj Mielczarskiego 123) w okresie międzywojennym wykupił lub dzierżawił Herman Lewi i znany był pod nazwą Tartak "Henryków".

Poniżej ponownie cytat z "Przemysł drzewny w Kielcach w latach 1918–1939":
"... tartak „Henryków” – własność Hermana Lewiego (ul. Młynarska 13), ..."

do Robert Cze: Ciekawe. Czyli trzeba szukać tego tartaku raczej na Zagnańskiej.

do Robert Cze: "26 listopada 1942 r. skonfiskowano tartak przy ul. Zagnańskiej 29 należący do Feliksa Zucha, Izraela Rozenberga i Bernarda Bugajera. Legendą środowiska żydowskiego z tej trójki był B. Bugajer, syn Fajwla. Przemysłowiec drzewny, znany działacz społeczny. W 1920 r. członek Żydowskiej Komisji Propagandy Pożyczki Narodowej, od 1926 r. członek zarządu Spółki Przemysłowo-Leśnej, działacz charytatywny. Zamordowany w Treblince." Urbański (2013)

do nukebro: Tak.

do nukebro: W 1933 r. powstała Kielecka Spółka Przemysłowo-Leśna należąca do Bernarda Bugajera, Feliksa Zucha i Izraela Rozenberga. Była położona na ul. Starozagnańskiej 26. Funkcję kierownika pełnił Leopold Bugajer.
Zatrudniano 25 robotników. Wykorzystywano maszynę parową o mocy 60 KM. Zakład wyprodukował w 1932 r. 1500 m3 desek, bali, kantówki itp. (około 900 000 kg) za sumę 45 000 zł18. Natomiast od 1 stycznia do 30 czerwca 1933 r. produkcja wyniosła 600 m3 desek, bali, kantówki itp. (około 360 000 kg) za 18 000 zł.
Wśród rzeczoznawców zaprzysiężonych przez Izbę Przemysłowo-Handlową w Sosnowcu przemysł drzewny reprezentował Bernard Bugajer. Kierował tartakiem „Record” („Rekord”), a następnie „Silvopol.

do nukebro: W Twoim wycinku artykułu jest adres Zagnańska 29 - w 1942 roku.
W moim, w 1933 pojawia się adres ul. Starozagnańska 26 (Starozagnańska to Zagnańska dzisiaj, a Nowozagnańska to Okrzei dzisiaj), prawdopodobnie zmiana nazw ulic i numeracja (na nieparzyste po lewej stronie ulicy) zaszły w 1935 roku.

do nukebro: Może być też tak, że pod adresem Zagnańska 29 skonfiskowano "Spółkę Przemysłowo-Leśną", a "tartaki Bugajera" w których Bernard był kierownikiem (Rekord i Silvopol) mieściły się pod innym adresem. No i jeszcze Leopold Bugajer, też kierownik tartaku.

Niesamowicie to zagmatwane...

do Robert Cze: Podsumowując, fajnie, że parę fotek udało się zlokalizować mimo chaosu i szczątkowych informacji, dzięki za pomoc :-)

do nukebro: Tym "spojrzeniem zza płotu tartaku Braci Dębskich" to raczej zaszkodziłem, niż pomogłem ;(

Z tej strony, z której ściągnąłeś zdjęcia z tartaku, zaciekawiło mnie to zdjęcie:


Wstaw proszę komentarz do tej (przypuszczalnej) lokalizacji:

Na poniższym planie tartak Bugajera ma oznaczenie "13" - czyżby pechowa 13-tka?

Czyżby to ta sama wieża: ?

do nukebro: W polu widzenia aparatu mógł się też znaleźć ten komin huty Ludwików:


Mam wrażenie, że widzę jakąś "opaskę" na zwieńczeniu komina

do Robert Cze: Czyli to mógłby być jeden z tartaków na południe od T. Rządowego z tej mapy: Machtyngera, Dębskich lub Bugajera .

do nukebro: Tak, każdy z nich w sumie ...
ale co sądzisz o tartaku Gołębiowskiego (nr 5 na zalinkowanym przez Ciebie planie), ten tartak na tym powojennym zdjęciu w dolnym prawym rogu:

do nukebro: Nie wiem tylko, czy Ci się ten link otworzy, bo to fb

do nukebro: On był za Superfosfatami, a przed wjazdem do huty Ludwików

do nukebro: Te dwa domy"

to być może z tych trzech?

do nukebro: Z drugiej strony, jeżeli to jest tartak Machtyngera, to ten budynek:

może być tym:

do Robert Cze: Tylko wtedy wydaje mi się, że ten komin nie pasuje, tzn. nie ma go do czego przypisać: .

do nukebro: Też nie do końca mi pasuje ten komin - w samym tartaku Rządowym było ich kilka:

do Robert Cze: Jest tu dużo detali do uporządkowania, hmm. Na razie nie zakładam, że te zdjęcia są z jednego tartaku, choć tak może się okazać ostatecznie.

do nukebro: Te tartaki bardzo często zmieniały właścicieli w okresie międzywojennym. A wraz ze zmianą właściciela, mogły pojawiać się nowe budynki i nowe kominy. Zbyt mało mamy zdjęć tego rejonu, z tego okresu.

do nukebro: Ad - nukebro do Robert Cze:
Jest tu dużo detali do uporządkowania, hmm. Na razie nie zakładam, że te zdjęcia są z jednego tartaku, choć tak może się okazać ostatecznie.


Myślę, że do zdjęć z "Ghetto Fightes Archive" należy podążać za opisami, w taki sposób:
1) ... at a lumber mill or factory for manufacturing plywood (w tartaku lub wytwórni sklejek) - gdzie do tego anglojęzycznego opisu najbardziej pasuje mi Tartak Parowy i Fabryka Posadzek oraz Dykt Dębowych „Leonów”

A na zdjęciu nad tym opisem widać; ten sam wagon kolejki leśnej, tę samą skarpę i ten sam płot - uwaga: "Leonów" to obiekt numer 7 na planie miasta:


2) ...Rozenblum's factory manufacturing wood products - z tego opisu wynika, że Rozenblum posiadał fabrykę wyrobów drzewnych (czyli np. beczek, parkietu, szpul, etc.)

A my szukaliśmy do tego zdjęcia tartaku "Zjednoczenie", który dzierżawili Szymon Rozenblum, Moszek Kuperberg i Nuta Wajcberg. A przecież, to mogą być dwie różne firmy, bo Rozenblum mógł posiadać i fabrykę wyrobów drzewnych i jednocześnie być w spółce właścicieli tartaku.

3) "... employed in a lumber mill", czyli "zatrudnieni w tartaku".

Do tego opisu pasuje np. jeden z tartaków Braci Dębskich ...

Wniosek: to mogą być różne firmy z branży przemysłu drzewnego, czyli cała ówczesna ul. Zagnańska.

do Robert Cze: Zrobiłem coś takiego: . Co sądzisz o przypisaniu do Tartaku Bugajera?

do nukebro: Super - wiele rzeczy się zgadza.
Na stronie, z której pochodzi to zdjęcie, są jeszcze zdjęcia z załadowanym balami wagonem kolejowym:



Czy tor kolejowy idzie równolegle do płotu? Moim zdaniem tak, a więc może jest to tartak Machtyngera, bo w tym tartaku tory szły idealnie równolegle do płotu:


Czy z tego tartaku (jest bliżej tartaku Rządowego) kąty narysowanych przez Ciebie strzałek kierunkowych byłyby nieznacznie większe?
Porównaj też deski w płocie - te za wagonem z balami drewna są bardzo podobne do tych ze wstawionego przez Ciebie zdjęcia.

do nukebro: Ciągle mam zastrzeżenia co do komina z prawej strony zdjęcia. Moim zdaniem, nie jest on aż tak gruby, jak ten w Superfosfatach - bardziej pasuje ten z huty Ludwików (zielona ramka i zielona strzałka). Wieża ciśnień (zbiornik na wodę) w tartaku Rządowym (pomarańczowa ramka i pomarańczowa strzałka) się zgadza. Wysoki, chudy komin (niebieska ramka i niebieska strzałka) w tartaku Rządowym również się zgadza:


Na planie miasta byłby to jeden z tartaków Braci Dębskich (numer 12 i 11):


Tor kolejki leśnej idzie wzdłuż płotu tartaku numer 12 i na planie jest wyraźnie zaznaczona skarpa od płotu do toru - którą widać na tym zdjęciu:

do nukebro: Zwróć jeszcze uwagę na to, że w hucie Ludwików w okresie międzywojennym i za okupacji były dwa kominy - bo były tam dwie odlewnie z kuźniami (Gießerei u. Schmiede), na zdjęciu lotniczym opisane numerem (podwójnym) 1


Sprawdź proszę "kąty strzałek" z fabryki "Leonów" (czyli tej z numerem 7 na planie miasta), z tartaku Braci Dębskich (czyli numer 12 na planie miasta) na oba kominy w hucie Ludwików:

do Robert Cze: Sądzę, że na środkowym powojennym zdjęciu zaznaczyłeś zielonym kolorem komin powojennej piekarni, a nie Huty Ludwików.

Trudno mi dokładnie ocenić kąt i odległość, ale na wrzuconych przez Ciebie planach są po południowej stronie T. Rządowego 3 tartaki i na dwóch są linie kolejki (10 i 13) . Możemy stworzyć jakiś zbiorczy obiekt dla tych tartaków między Stolarską a Tartakiem Rządowym. Jeżeli miałbym zdecydować na jeden, przypisałbym to zdjęcie do T. Bugajera (nr 13). Możemy to zostawić i poczekać na więcej zdjęć i opisów w literaturze.

do nukebro: może i jest to komin powojennej piekarni, też brałem to pod uwagę. Ale huta Ludwików miała dwa wysokie kominy, bo miała dwie odlewnie z kuźniami. Oba kominy stały opodal komina Supefosfatów w latach 30-tych. To do jednego z tych kominów huty Ludwików poprowadziłem zieloną strzałkę na zdjęciu lotniczym z lat okupacji.
I jeszcze jeden komin - za hutą Ludwików była jeszcze duża cegielnia Cukiermana (teren za hutą, na którym umieszczono literę A wpisaną w okrąg), komin cegielni też mógł się łapać w kadr ...

do nukebro: Po Twoim komentarzu sądzę, że już zobaczyłeś moje bazgroły, które umieściłem w tartaku Bugajera. Zatem już to usuwam, bo było to do innego celu.

Jeden zbiorczy obiekt od Stolarskiej do Tartaku Rządowego dla tych zdjęć brzmi sensownie - jeśli potrafisz to technicznie wykonać na FP, to jestem za.

do Robert Cze: Myślę, że można spokojnie przypisać to zdjęcie do t. Bugajera: .

do nukebro: Tak, wszystko się zgadza. Oś budynku w tartaku Rządowym (tego z wysokim, chudym kominem) jest taka sama na wszystkich Twoich zdjęciach porównawczych i to przesądza o poprawności przypisania zdjęcia do tartaku Bugajera.

Tory podchodzące do budynku z dwóch stron: .

Budynek w centrum kadru: .

do nukebro: Tak, wyraźnie się odznaczają na zdjęciu lotniczym.