†

Nowy cmentarz św. Maurycego

Część północna nekropolii została otwarta w 1887 roku i była użytkowana do 1944 roku. Przeznaczona do likwidacji w 1967 roku. Część południową cmentarza poświęcono w 1940 roku. Do dziś, z przerwą w latach 1971-1994, pełni funkcje sepulkralne.

Kaplica cmentarna wzniesiona w 1888 roku. Obiekt, pełniący jednocześnie funkcję kostnicy, był parterową neogotycką budowlą, wzniesioną z cegły na planie prostokąta o bokach około 8x12 metrów. Fasada została rozczłonkowana ostrołukowymi otworami wejściowymi przypominającymi arkady. Nad środkowym wejściem zaprojektowano szczyt schodkowy, który zastosowano również jako zwieńczenie elewacji bocznych, zaopatrzonych w - podobne jak w fasadzie - ostrołukowe otwory wejściowe. Od południa do budynku dostawiono wysoką na około 20 metrów wieżę, przykrytą ostrosłupowym hełmem zakończonym krzyżem łacińskim. Pod wieżą znajdowało się wejście do piwnicy pełniącej funkcję kostnicy. Sala parterowa, właściwa kaplica, została nakryta dwuspadowym dachem krytym dachówką. Budowlę zrealizowała firma Josef und Bruno Hauke Baugeschaft za sumę 13 240 marek. Kaplicę zlokalizowano w środkowej części nekropolii.

Szybkie zapełnianie się grobami starego cmentarza św. Maurycego było przyczyną wystosowania w połowie lat osiemdziesiątych XIX wieku przez radę kościelną wniosku do wrocławskiego magistratu o utworzenie nowej nekropolii. Początkowo spotkano się z nieprzychylną postawą miejskich urzędników, proponujących zamiast zorganizowania własnego pola cmentarnego dzierżawę miejsc pochówkowych na terenie funkcjonujących od 1867 roku cmentarzy komunalnych na Grabi- szynie i na Osobowicach. Mimo to rada parafialna prowadziła dalsze działania w sprawie organizacji nowej nekropolii. Świadczy o tym korespondencja z lat 1885-1887 dotycząca problemu zakupu gruntów na cele sepulkralne, sposobu finansowania transakcji oraz statutu przyszłego cmentarza. W maju 1886 roku parafia uzyskała zezwolenie władz kościelnych na zakup za kwotę 44 tysięcy marek parceli o powierzchni około 3,50 hektara, usytuowanej na terenie podwrocławskie- go osiedla Gaj (Herdain), w przybliżeniu między Bohrauer Strasse (ulica Borowska) a Oltaschiner Kirchweg (od 1937 roku Zipser Strasse - ulica Spiska). Sześciomiesięczne przygotowanie terenu na cele grzebalne zakończono 18 stycznia 1887 roku wydaniem zgody przez wrocławski magistrat na użytkowanie nowej nekropolii parafialnej. W 1888 roku władze miejskie zatwierdziły statut cmentarza (Friedhofs Ordnung), który doczekał się kolejnych nowelizacji w 1912, 1922 i 1933 roku.

W 1888 roku wzniesiono na terenie nekropolii kaplicę i dom administratora. Obiekty usytuowano niedaleko wejścia, które znajdowało się na przedłużeniu drogi przecinającej teren zwany Lerchenberg (Skowronia Góra), łączącej cmentarz z przebiegającą na wschód od niego Bohrauer Strasse (ulica Borowska). Dom - przeznaczony na mieszkanie dla administratora, zapewne obu cmentarzy św. Maurycego - podobnie jak kaplica byt budowlą neogotycką. Wzniesiono go z cegły, na planie prostokąta o wymiarach 9,40 x 12,50 metra. Na osi fasady zaprojektowano wejście zamknięte lukiem odcinkowym, a po obu jego stronach po dwa podobnie zwieńczone okna. Część wejściową zdobi! szczyt, w którym na wysokości pierwszej kondygnacji znajdowało się okno ozdobione maswerkiem. Elewacje boczne w części parterowej zostały zaopatrzone w dwa okna zamknięte łukiem odcinkowym. Wnętrza na piętrze doświetlono trójdzielnym oknem arkadowym. Z tylu budynku dostawiono drewnianą werandę. Dom administratora byt budynkiem podpiwniczonym. W jego części parterowej znajdowały się cztery pomieszczenia o powierzchni od 8 do 15 metrów kwadratowych, na pierwszej kondygnacji zaplanowano zaś dwie izby. Budynek został zrealizowany przez mistrza murarskiego o nazwisku Steckel. Za wykonaną pracę pobrał on należność w wysokości 9640 marek.

W zbudowanym przez Steckla domu z pewnością mieszkali kolejni administratorzy cmentarzy: Robert Frenzel (pełniący tę funkcję w latach 1881-1890), Josef Lebe (1890-1904), Paul Jahn (1904-1935) i Franz Jahn, który objął urząd w 1935 roku. Na nowym cmentarzu św. Maurycego został pochowany w 1916 roku długoletni (urzędujący w latach 1889-1916) proboszcz parafii św. Maurycego - kanonik Wilhelm Velkel.

W 1925 roku teren cmentarza skanalizowano i doprowadzono wodę, organizując dziesięć punktów jej czerpania wzdłuż głównej alejki cmentarnej. Instalacje wodociągowe doprowadzono również do budynków na terenie nekropolii. W 1934 roku proboszcz parafii św. Maurycego, ksiądz Paul Peikert, kupił od kupca Antona Laufera sąsiadującą z cmentarzem parcelę o powierzchni 2,20 hektara. W następnym roku (1935) parafia nabyła w tym rejonie kolejną działkę, tym razem mniejszą - liczącą 2,50 morgi (0,50 hektara?) - od właścicielki o nazwisku Pelz. Parcele o powierzchni wynoszącej ogółem około 3 hektarów były położone na południe od dzisiejszej ulicy Działkowej. Nowa własność parafialna obejmowała obszar ograniczony od zachodu pasem ogródków działkowych biegnących wzdłuż Zipser Strasse (ulica Spiska), a od północy bezimienną wówczas drogą (ulica Działkową). Od wschodu granicę stanowiła ścieżka odchodząca w kierunku południowym od wspomnianej ulicy Działkowej. Od południa teren cmentarny opierał się na zachodnim fragmencie Ostend (nieistniejącego już przedłużenia dzisiejszej ulicy Długopolskiej). Taka lokalizacja tłumaczy położenie do dziś funkcjonującego cmentarza parafialnego św. Maurycego oraz usytuowanie cmentarza żołnierzy radzieckich poległych w okresie oblężenia Wrocławia w 1945 roku. Ten ostatni został zorganizowany w 1945 roku na wschodnim fragmencie parceli należącej do parafii św. Maurycego.

Omawiany południowy fragment nowego cmentarza św. Maurycego został ogrodzony metalową siatką zapewne na początku 1940 roku (zgoda na realizację przedsięwzięcia z 18 listopada 1939 roku). Płot grodził około dwie trzecie powierzchni działek kupionych w połowie lat trzydziestych XX wieku, pozostawiając poza strefą cmentarza południową część parceli należącej do parafii. W północno-zachodnim narożniku ogrodzenia zorganizowano wejście złożone z dwuskrzydłowej bramy wjazdowej i towarzyszącej jej furty. Późną wiosną 1940 roku na terenie nekropolii założono instalację wodną. Uroczyste poświęcenie nowego pola cmentarnego nastąpiło 29 września 1940 roku, z udziałem arcybiskupa wrocławskiego kardynała Adolfa Bertrama.

Podobnie jak położony w rejonie Steinstrasse (ulica Kamienna) stary cmentarz św. Maurycego, również nowy cmentarz tej parafii ucierpiał zimą 1945 roku w trakcie działań wojennych prowadzonych w oblężonym Wrocławiu. Dnia 15 lutego 1945 roku ksiądz Paul Peikert zapisał w dzienniku: „Na cmentarzu Am Lerchenberg [na Skowroniej Górze] stało zeszłej nocy wielkie stado bydła, samopas biegające zwierzęta, które spędzono w jedno miejsce. Na cmentarzu dokonano wielkiego spustoszenia”. Pod datą 23 lutego 1945 roku zanotował: „Nowe wiadomości o nieopisanym spustoszeniu na naszych cmentarzach na SteinstraBe. Zniknęła wieża kaplicy cmentarnej”. Po 1945 roku fragment nowego cmentarza św. Maurycego położony na północ od dzisiejszej ulicy Działkowej nie byt użytkowany. Funkcje grzebalne przejęło pole cmentarne usytuowane na południe od ulicy Działkowej, zajmujące teren zakupiony przez parafię św. Maurycego w latach trzydziestych XX wieku.

Z niewielkiej liczby projektów nagrobków przechowywanych w Archiwum Budowlanym Miasta Wrocławia zwracają uwagę następujące:
• nagrobek kanonika Wilhelma Velkla, zatwierdzony do realizacji 7 listopada 1916 roku,
• grobowiec rodziny Arndt, zatwierdzony do realizacji 20 czerwca 1916 roku,
• grobowiec rodziny Klamt, zatwierdzony do realizacji 9 maja 1912 roku
grobowiec rodziny Christ, zatwierdzony do realizacji 16 października 1924 roku.