Gmach sądu w Opolu zbudowano w latach 1879-1881 jako ostatni budynek przy końcu ulicy Książąt Opolskich (wtedy ulicy Mikołaja). Tu kończyło się miasto, dalej były już tylko pola, ogrody i droga do Zakrzowa

Duży monumentalny gmach zakrywający usytuowany za nim kompleks więzienny nie przetrwał ostatniej wojny - zniszczony w 1945 roku legł w gruzach. A był ten gmach jedynym w przedwojennym Opolu działem wybitnego polskiego architekta Zygmunta Gorgolewskiego (1845-1903). Był to twórca bardzo wielu realizacji w Niemczech i w Polsce, licznych pałaców i obiektów użyteczności publicznej, zasłynął przede wszystkim jako architekt gmachu Teatru Miejskiego we Lwowie, który zrealizował w wyniku wygranego konkursu.

Opolski projekt Gorgolewskiego mieścił się w obowiązującym pod koniec XIX wieku nurcie historyzującego eklektyzmu, podobnie jak inne powstałe w tym czasie budowle opolskich koszar i szkół. Budynek z elewacjami w surowej cegle charakteryzował się harmonią kompozycji, równowagą podziałów poziomych i pionowyc, znaczonych gzymsami i ryzalitami, nieco neoromańską stylizacją, a przede wszystkim nastrojem powagi adekwatnym do funkcji tego budynku.

Kiedy w 1933 roku zbudowano obwodnicę miejską (dzisiejsza ulica Nysy Łużyckiej) i most przez Odrę, ulica Mikołaja (dziś Książąt Opolskich) ożywiła się - przy jej wylocie naprzeciw gmachu sądu usytuowano stację benzynową.

Po wojnie ciasne skrzyżowanie z ulicą Nysy Łużyckiej nie mogło już sprostać szybko narastającemu natężeniu ruchu. Po likwidacji stacji benzynowej zbudowano tu w 1963 roku przestronne rondo komunikacyjne.

Za rondem wyrosły wówczas pierwsze w Opolu wieżowce mieszkalne według projektu krakowskich architektów Stefana Golonki i Stanisława Sikorskiego, a później - w latach 1975-1977 - w miejscu po gmachu sądu zbudowano dwa wysokie domy bliźniacze z rozbudowanym zespołem usługowym autorstwa architektów Jana Matejuka i Zdzisława Tarwida z opolskiego Miastoprojektu.

I wreszcie w 1982 roku wzniesiono nad rondem estakadę usprawniającą ruch tranzytowy na trasie przelotowej. Nowe skrzyżowanie ulic Książąt Opolskich i Nysy Łużyckiej z rondem, estakadą i okalającymi je wieżowcami w niczym już nie przypomina cichego i spokojnego zakątka ulicy Mikołaja z czasów przedwojennego Opola.

I nie pozostał - poza nazwą przyległej ulicy Sądowej - najmniejszy nawet ślad po tym opolskim dziele znakomitego architekta Zygmunta Gorgolewskiego.

Andrzej Hamada
[dostęp 2014-03-20]

Budynek Rejencji przez ponad sto lat stał przy placu Wolności w miejscu dzisiejszej fontanny - jego frontową linie wyznacza pozostała po nim ściana piwnic - dzisiejszy mur oporowy z balusradą.

Zbudowany w latach 1830-1833 jako siedziba władz nowo utworzonej w 1816 roku rejencji opolskiej nie przetrwał ostatniej wojny; wypalony i zrujnowany, rozebrany ostatecznie w 1955 roku, by zrobić miejsce dla dużej zielonej rekreacji w samym środku miasta.

Była to budowla monumentalna, w dużym stopniu największego niemieckiego autorytetu architektonicznego XIX wieku Fryderyka Karola Schinkla, który podobnie jak przy budowie opolskiego ratusza, był rządowym konsultantem projektu, w związku z czym parokrotnie osobiście bywał w Opolu.

Długo i z trudem rodził się projekt tego gmachul; pierwsze koncepcje rysował już w 1823 roku opolski architekt Krause i jeździł z nimi na uzgodnienia do Berlina. Po pięcioletnich przekomarzaniach i włączeniu do współpracy architekta Guntera z Berlina prace projektowe doprowadzono do szczęsliwego końca; w maju 1830 rozpoczęto budowę. Od samego początku szczególną trudność sprawiało usytuowanie budynku w strefie dawnych obwarowań miejskich, z głęboką fosą między murami, w efekcie fundamenty posadowiono na głębokości poniżej 7 metrów, czego nie omieszkali wytknąć krytycy, podkreślając, że trzeba zbudować tyle murów w ziemi, co na wierzchu.

Architektura gmachu odpowiadała panującemu w XIX wieku kierunkowi: styl klasyczny obowiązywał niepodzielnie w Niemczech i w Europie, a wielki Schinkel był jego gorliwym propagatorem. Olbrzymia, jak na ówczesne Opole, prosta i niewyszukana bryła gmachu harmonijnie skomponowana była w podziałach pionowych i poziomych, z lekko wysuniętym przez lico środkowym ryzalitem. I obowiązujące obramowanie okien i pilastry, a także pokryte boniowaniem płaszczyzny ścian.

Od 1833 roku gmach - siedziba władz rejencji - jest najważniejszym obiektem w Opolu, podobnie jak nowo utworzony przed nim plac nazwany wtedy placem Rządowym (Regierungnsplatz).

Dziś plac Wolności jest nadal sercem miasta, zaś po budynku nie ma już praktycznie śladu. Tylko usytuowany obok fontanny napis pamiątkowy przypomina ten gmach i tylko z tej racji, że w nim w latach plebiscytu 1920-1922 urzędowała międzynarodowa komisja sojusznicza pod przewodnictwem francuskiego generała Henri Le Ronda, wielkiego przyjaciela Polaków.

Pamiątkowe tableau z kutym w metalu napisem wykonał artysta-rzeźbiarz Marian Nowak.

Andrzej Hamada, "Najważniejszy obiekt", Gazeta Wyborcza, Opole